Van de marge naar de kern
door Annemijn Molenaar, 12 december 2006
Armelia, de debuutroman van Gerardo Soto y Koelemeijer (Alkmaar, 1975) verscheen in augustus 2006. Soto y Koelemeijer, doctor in de wiskunde en afgestudeerd in de literatuurwetenschap, won eerder de tweede prijs bij een verhalenwedstrijd van tijdschrift De Brakke Hond, dat hem uiteindelijk het contract opleverde om Armelia te kunnen uitbrengen. Annemijn Molenaar besprak Armelia en zocht contact met de auteur om hem te bevragen over zijn debuut, Spaanstalige literatuur, en magisch-realisme.
In Armelia, zijn debuutroman, reist verteller Gerardo naar een klein dorpje in Extremadura, Spanje, om de geschiedenis van het dorp in aanloop naar de Spaanse burgeroorlog op te tekenen. De verhalen van personen in de marge vormen de basis voor Armelia, zij vertellen een stuk geschiedenis dat anders in de vergetelheid was geraakt. Annemijn Molenaar recenseerde Armelia (‘creatieve mix van geschiedenis en fictie’) en stelde de auteur een aantal vragen.
In hoeverre heeft de Spaanse Burgeroorlog invloed gehad op jouw leven?
Ik denk dat de jeugd van mijn vader voor een groot deel bepaald is door de Spaanse burgeroorlog. Hoewel hij zelf de oorlog niet mee heeft gemaakt, is hij wel opgegroeid in de nasleep ervan. Hij kwam uit een arm gezin. Bovendien heerste er in die tijd een dictatuur. Toen hij Spanje verliet, was Franco nog altijd aan het bewind. Tot slot hebben zijn ouders de oorlog wel meegemaakt en dit zal hoe dan ook zijn uitwerking op hem hebben gehad, en derhalve ook op mij, hoewel in mindere mate.
Na de dood van Franco onstond er een periode van desmemorización: het laten rusten van het verleden ten gunste van een soepele democratisering van Spanje. Ook in de literatuur zet de taboevorming rond het dictatoriale verleden door.
Is de vage lijn tussen herinneren en vergeten volgens jou typerend voor de Spaanse literatuur na het Franco-regime?
Zoals ik schrijf in het voorwoord van mijn boek, is desmemorización (letterlijk: desherinnering) zeker een belangrijk thema in de Spaanstalige letterkunde. Het heeft natuurlijk te maken met het feit dat Spanje tot 1975 een dictatuur was. Tijdens de overgangsfase werd afgesproken niet naar het verleden te kijken, maar naar de toekomst. Over het verleden werd niet gepraat. Nu lijkt dat anders te zijn.
Armelia wil die vaagheid, tussen herinneren en vergeten, opheffen, “het zwijgen doorbreken”, schrijf je in je voorwoord.
Dat zou wel erg pretentieus zijn! Ik zou eerder zeggen dat het een verwijzing is naar Don Quichot. De gekke man die tegen reuzen vecht. Het gaat over een klein vergeten dorpje, een gesloten dorpje waaruit ontsnappen, zo blijkt het, moeilijk is. De uitspraak “dat het grote zwijgen doorbroken wordt” kan ook gezien worden als schreeuw in het luchtledige. Deze komt niet verder dan de rand van het dorp, net als Armelia die zich aan de rand van het dorp afvraagt wat daarbuiten is. Dat Gerardo een brief vindt, aan hem gericht en geschreven door Filomena, de moeder van de hoofdpersoon in 1936, is een poging de verhalen uit het dorp te smokkelen. Juist de ongeloofwaardigheid ervan zou kunnen duiden op het feit dat dit onmogelijk is.
Waarom heb je ervoor gekozen voor Nederlands publiek te schrijven over een onderwerp dat juist het zwijgen van Spanjaarden moet doorbreken?
Mijn idee was om een trilogie te schrijven over het leven van mijn vader. Hij werd twee jaar na de burgeroorlog geboren maar ik wilde ook over de situatie vóór zijn geboorte vertellen. In het vervolg van Armelia wordt hij geboren en zal ik zijn leven beschrijven. Bovendien lijkt het me goed om, als je aan zo’n project begint, te bestuderen of het thema nog steeds even relevant is. Dit bleek zo te zijn, de Spaanse burgeroorlog speelt nog steeds een grote rol in Spanje. Dat ik in het Nederlands schrijf, is omdat ik de Spaanse taal niet machtig ben, althans niet op dat niveau. Wellicht had ik anders in het Spaans geschreven.
Magisch-realisme (sprekende doden, kinderen met engelenvleugels) heeft voor auteurs zelf vaak niets met magie te maken, maar met een werkelijkheid die niet voor iedereen zichtbaar is. Hoe sta jij hier tegenover?
Ik ben een zeer nuchter persoon, maar tegelijkertijd heb ik geen enkele moeite me mee te laten voeren naar een andere wereld. Nichten van mijn vader van wie de echtgenoten al 10, 20 jaar zijn overleden, leven nog steeds met hen, alsof de dood genegeerd wordt. Dat vind ik mooi en goed.
Vind jij dat dood en fictie hand in hand mogen gaan? Kan de waarheid rond de Spaanse burgeroorlog door middel van fictie worden gecommuniceerd?
Ik denk dat de waarheid ook niet door middel van non-fictie kan worden gecommuniceerd. Je hebt altijd nog de ideologische laag. Bovendien heeft iedereen zijn eigen waarheid. Wat je wel kan doen is mensen bepaalde inzichten geven, of ze vanuit een ander perspectief naar zaken laten kijken, dat is een groot voordeel van fictie. Het andere alternatief is zwijgen. Dat dit niet wenselijk is, lijkt me vanzelfsprekend. Wanneer je de dood beschouwt als iets heiligs, bestaat er een grote afstand tussen de dood en het leven. Ik ben er meer voor deze afstand op te heffen, de grenzen te vervagen. Dit gebeurt in Spaanse literatuur, het magisch- realisme, en ook in het geval van de nichten van mijn vader. Dood en fictie mogen dus zeker hand in hand gaan.
Welke invloed hebben Spaanstalige auteurs, zoals García Márquez, op jouw werk gehad?
Ik heb beweerd dat mijn roman eigenlijk over Spaanstalige literatuur gaat. Er staan talloze verwijzingen in, soms heel opzichtig, soms onduidelijk, alleen herkenbaar voor de kenner. Het is dan ook niet vreemd dat de haan Vuelta doet denken aan de haan uit De kolonel krijg geen post. Een belangrijk onderscheid is dat de haan bij Márquez een vechthaan is, bij mij één die bevangen is door krankzinnigheid. Verder is het ook niet toevallig dat hij rondjes loopt, ook de opzet van het boek is een cirkel (het begint bij het einde, het begin wordt haast letterlijk herhaald). Dood en leven gaan in elkaar over, ook een soort cirkel. Dit zijn twee belangrijke thema’s in de Spaanstalige literatuur, krankzinnigheid en dood. Het motto van Lorca sluit daar mooi bij aan en ook de uitspraak van Pedro: “Deze oorlog maakt iedereen krankzinnig. Krankzinnig of dood.” Toen ik Márquez las, ging er een wereld voor me open. Hij heeft zeker bijgedragen aan de totstandkoming van dit boek. Toch kun je dit boek niet zomaar magisch-realistisch noemen, ik heb er toch ook de harde, koude realiteit in verwerkt.
Veel personages krijgen een typering mee die het hele boek door herhaald wordt: de pastoor (‘vermoedelijk de lelijkste die Spanje ooit gekend heeft’), Don Carillo (‘de lijkschouwer die om de honger te stillen op gras kauwde’). Een soort baken in tijden van labiliteit en chaos?
Ik ben ervan overtuigd dat je naar de functie van herhalingen moet kijken. Inderdaad kunnen ze worden geïnterpreteerd als een baken, iets waar de lezers aan vast kunnen houden. Niets is fijner om in onzekere tijden je ergens aan vast kunnen klampen. Een tweede functie komt voort uit het feit dat het een afgesloten dorp betreft. Verhalen blijven binnen het dorp en worden vaak verteld, meestal net op een andere manier. De herhalingen zijn dan een soort verstikking, er is geen ontsnappen aan. Ook als Armelia het woord neemt en dingen vertelt die al door de externe verteller (een man) zijn verteld, is de herhaling belangrijk, omdat op dat moment een vrouw het woord neemt en varieert.
Opvallend veel vrouwen spelen een belangrijke rol in Armelia. Wat betekenen vrouwen in een tijd van oorlog volgens jou?
In het boek komen de mannen er bekaaid van af. Met elk van hen is wel iets mis. De meeste hoofdstukken zijn genoemd naar vrouwelijke personages. Dit zou erop kunnen wijzen dat het boek over genderverschillen gaat, over mannelijkheid en vrouwelijkheid. Kaja Silverman heeft in haar boek Male subjectivity at the margin een aantal voorbeelden laten zien waarin de mannelijkheid na de Tweede Wereldoorlog heel kwetsbaar blijkt te zijn. In mijn roman ga ik een stapje verder door te stellen dat ook vóór de oorlog de mannelijkheid zeer kwetsbaar is, dus op elk willekeurig tijdstip. Zeker in een land als Spanje, dat bekend staat om het machismo, is dit de omgekeerde wereld. Op verschillende momenten komt het terug in het boek dat het marginale tot de kern wordt gemaakt. Daarom schrijf ik over een vergeten oorlog, een vergeten regio, een vergeten dorpje, een vergeten familie en stel het centraal.
Waarom heb je gekozen voor de introductie van zoveel verschillende personages?
Ik geloof niet dat je een dorp kunt beschrijven zonder veel personages. Santa Amalia is een afgesloten dorpje, bijna de hele roman speelt zich af in het dorpje, afgesloten van de buitenwereld. Bovendien kun je misschien wel spreken van een soort van Spaanstalige traditie. In de Don Quichot worden meer dan 600 personages ingevoerd. In Honderd jaar eenzaamheid zijn er 17 broers met dezelfde naam, maar ook in het werk van Cela, De bijenkorf bijvoorbeeld, één van zijn belangrijkste werken, komen er zo’n 160 personen voorbij.
Soto y Koelemeijer, dat klinkt Spaans en Zaans. Had je ook een boek over een vergeten hoofdstuk in de Nederlandse geschiedenis kunnen schrijven?
De familie van mijn moeder komt inderdaad uit Noord-Holland en mijn vader is Spaans. Mijn debuutroman gaat over Spanje, over het geboortedorpje van mijn vader, maar dat betekent niet dat ik alleen verhalen wil schrijven over Spanje. Ik loop al een tijdje rond met ideeën voor twee romans die in Nederland zijn gesitueerd. Een ervan heeft naar mijn mening echt te maken met een stuk vergeten geschiedenis. Helaas kom ik er door tijdgebrek nu nog niet aan toe deze verhalen te schrijven, maar dat gaat zeker nog gebeuren.
Wat zijn je verdere toekomstplannen?
Ik ben reeds bezig met het vervolg op Armelia. Het verhaal zal de jeugd van mijn vader beschrijven tot het moment dat hij naar Nederland komt om te werken. Ik ben bovendien bezig met een verhalenbundel, die redelijk ver gevorderd is. Verder heb ik veel ideeën, ik maak notities en probeer wat uit. De voornaamste beperking nu is tijd. Als die beperking weg zou vallen, verwacht ik zeer productief te zijn.
Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.
