Recensieweb - Opinie - Schaduwjury: Los van deze tijd

Het schaduwjureren van een literatuurprijs is en moeilijke maar zeer aangename taak. Je krijgt een stapel – in dit geval zes – boeken te lezen die een ander al voor je op kwaliteit geselecteerd heeft. Als het goed is lees je dus zes hele mooie boeken, en mag je daarna ook nog zeggen waarom het een nog beter is dan het ander. Helaas moet op haast elke lijst, schijnbaar, de namen van een aantal outsiders prijken, die deze benaming niet zelden niet verdienen omdat ze simpelweg minder goed zijn. Maar bij deze lijst ging dat nu eens niet op. Al die verrassingen bleken zich prima te kunnen meten met de grote namen.

Een kleine kennismaking met de nominaties:

Boven is het stil (Gerbrand Bakker) speelt op het platteland. Hoofdpersoon Helmer verkast zijn aftakelende vader naar boven, en neemt de regie over de boerderij en het leven in eigen hand. Wat niet gezegd wordt klinkt het hardst door.
De Pruimelaarstraat (Louis van Dievel) schetst het leven van een groep bewoners uit een volksbuurt, kort nadat een straatgenoot opgepakt is voor een aantal lustmoorden. De bewoners, wat voor mislukkelingen soms ook, winnen direct je sympathie.
Tirza (Arnon Grunberg) is het verhaal van een zichzelf opofferende vader die zijn tienerdochter verafgoodt. De ingebouwde veiligheden blijken niet te zijn wat vader dacht, zoals nog wel meer. Een keur aan actuele thema’s komen aan bod.
Het derde huwelijk (Tom Lanoye) is een huwelijk tussen de oude relnicht Maarten en de jonge illegale Tamara, omwille van een verblijfvergunning voor haar. Wat de deal hem allemaal oplevert is van grote diversiteit.
Didar & Faroek (Sana Valiulina) zijn de ouders van de auteur, dit boek vertelt hun – gefictionaliseerde – levensverhalen, die zich afspelen in het Rusland van WO II. Een prachtig verhaal van epische proporties.
De verering van Quirina T. (L.H. Wiener) is een kunstig geconstrueerde roman over Victor van Gigh, schrijver en uit noodzaak docent Engels, die op een zondagmiddag een oude rekening gaat vereffenen. Een complexe roman waar de aandacht voor het detail aan af te lezen is.

Zes boeken die, zoals gezegd, allemaal een fijne leeservaring opleverden. Drie pretentieuze boeken, drie boeken die juist zonder enige pretentie zijn. De kracht van De Pruimelaarstraat is, zoals Pieter Wybenga reeds concludeerde, dat Van Dievel zijn volksmensen niet van bovenaf benadert, maar pretentieloos laat zien wie ze zijn. De lezer vat sympathie op voor de hoofdpersonen, wordt ertussen gezet in plaats van hoofdschuddend van bovenaf toe te kijken. Gerbrand Bakker benadert zijn personages in Boven is het stil met eenzelfde combinatie van eenvoud en warmte. Dit is het, take it or leave it. Het knapste wat Bakker bovendien doet, is al zijn veranderingen tussen de regels bewerkstelligen. De lezer wordt serieus genomen zonder hem met intellectuele verwijzingen om de oren te slaan. Didar & Faroek, als derde, is ook een onopgesmukt verhaal. Het taalgebruik is functioneel, de gebeurtenissen zijn genoeg drama. Enig minpunt is dat de personages vlak blijven, ondergeschikt aan het verhaal.

De pretentieuze boeken, vervolgens, worden aangevoerd door De verering van Quirina T. L.H. Wiener heeft dit prachtige boek doorspekt met citaten en verwijzingen, gooit alsmaar lijntjes uit om de lezer te prikkelen. Een echte leraar. zou je kunnen zeggen, hij laat geen kans onbenut om zijn lezer nog wat bij te brengen. Zijn beheersing van het Nederlands is bovendien zo onwerkelijk goed dat zelfs Meneer van Dale er het woordenboek nog bij zou pakken. In Tirza zitten de symboliek en vele thema’s subtieler verwerkt. Grunberg schrijft met een schijnbaar gemak in prachtig Nederlands, maar zijn hoofdthema ligt er wel heel erg dik bovenop. Het derde huwelijk, als laatste, heeft net als de voorgaande twee boeken een erg actueel thema. Het is niet ‘zo intellectueel mogelijk’ uitgewerkt, maar Lanoyes taalgebruik is zo associatief en bombastisch, dat hij zijn hoofdpersoon, een mislukkeling, heel wat ongeloofwaardige dingen in de mond legt.

Vier titels hebben hun nominatie zeker verdiend en zelfs genoeg verdiend om ook te mogen winnen. De Pruimelaarstraat en Didar & Faroek vinden we ten opzichte van de anderen toch iets tekort schieten in literaire kwaliteit. Beide ontstijgen het niveau van een mooi verhaal niet. De personages blijven vlak, ondergesneeuwd door dat verhaal. Blijven over vier boeken van zeer grote schoonheid. Maar een jury moet keuzes maken, de vier aan elkaar toetsen. En dan hebben drie stuks een klein manco. Te pretentieus, een te uitgemolken hoofdthema, of te bombastisch taalgebruik. Er is van de vier maar één die niet gebukt gaat onder zware pretenties, slechts één boek waar niets over te klagen valt. Eén boek dat op zichzelf staat. Ontdaan van alle opsmuk en intellectueel literaire lessen en los van allerlei hedendaagse maatschappelijke vraagstukken. Een tijdloos boek. Een boek waarin de auteur zo ongecompliceerd schrijft en toch zoveel weet over te brengen, dat vinden wij heel bijzonder. Daarom kiezen wij uit de overgebleven vier titels voor het enige pretentieloze boek. Boven is het stil van Gerbrand Bakker verdient de Libris Literatuur Prijs.

Lees ook de voorspellingen van NRC Handelsblads Arjen Fortuin en BN/De Stems Theo Hakkert.

Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.

Recensieweb. Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

alle categorieën

elders op recensieweb

Schaduwjury: Los van deze tijd