Recensieweb - Opinie - Schaduwjury: Als film wordt het boek beter

Op 28 september 2008 wordt de Debutantenprijs 2007 uitgereikt, voor het beste literaire debuut van 2007. Recensieweb leeft naar deze uitreiking toe door vanaf juni in vijf afleveringen over de genomineerde boeken te discussiëren, te beginnen met Bruidsvlucht van Marieke van der Pol.

Marleen: een bijzondere verhaallijn, maar geen onderscheidende stijl

Een boek is meestal beter dan de verfilming ervan, maar wat als een filmscenario en een roman naast elkaar tot stand komen? Dat is namelijk het geval bij Bruidsvlucht, de debuutroman van actrice en scenarioschrijfster Marieke van der Pol. Al eerder schreef Van der Pol scenario’s voor verschillende tv-series, en haar filmbewerking van De Tweeling van Tessa van de Loo won zelfs een Gouden Kalf. Maar een goede scenarioschrijfster schrijft niet automatisch goede romans. Dat zijn immers twee totaal verschillende disciplines, die slechts enkele raakvlakken vertonen. Waar een scenarioschrijver kan volstaan met het opzetten van een goede verhaallijn en het inkleuren van personages door lichaamshouding, omgeving en dialogen – wat, overigens, een groot vakmanschap vereist -, moet een roman die elementen ook bevatten, maar daarbij gedragen worden door taal.

En dat is nu precies wat er mist aan Bruidsvlucht. Van der Pol heeft een origineel gegeven genomen als uitgangspunt, namelijk de Last Great Air Race London-Christchurch die in 1953 plaatsvond. Aan boord van het KLM-vliegtuig dat ook aan de race deelneemt bevinden zich voornamelijk bruidjes, die naar Nieuw-Zeeland emigreren om daar te trouwen met hun reeds vertrokken verloofden. Onder hen de jonge vrouwen Ada, Marjorie en Esther, op wie ook een jongeman wacht, en de innemende Frank, die alleen reist, op zoek naar het avontuur.

Van der Pol weet, als echte scenarioschrijfster, vanaf het begin van de roman de spanning op te bouwen door het verhaal pakweg vijftig jaar later te laten beginnen, op het moment dat de drie vrouwen bericht krijgen van het overlijden van Frank. Alledrie reizen ze af naar zijn wijnboerderij om bij zijn begrafenis aanwezig te zijn. Ondertussen wordt in flashbacks het verhaal verteld van het verloop van hun levens nadat het vliegtuig in Christchurch landde.

Het is jammer dat die bijzondere verhaallijn door de debuterende schrijfster niet wordt ondersteund door een onderscheidende stijl. Van der Pol blijft hangen in clichématig taalgebruik en allerminst verrassende beschrijvingen van gevoelens, personages en omgeving, zoals:

‘Zonder twijfel was hij de mooiste man op aarde. Ze kon zich geen mooiere man voorstellen.’

‘Ze veegde de tranen lachend weg. Hans zag het, drukte haar tegen zich aan. Meisje, zei hij.’

Tegelijkertijd is het goed voor te stellen dat deze roman als filmscenario buitengewoon goed zal werken. Het goed doordachte plot, de zwart-witbeelden van de Air Race, de drie wonderschone meisjes, vol verwachting over het nieuwe land waarnaar ze op weg zijn, en het zonnige Nieuw-Zeelandse landschap, het zijn stuk voor stuk veelbelovende ingrediënten voor een beeldverhaal. Van der Pol is er echter niet in geslaagd dat prachtige scenario in woorden te vatten en wat overblijft is een keurig opgebouwde roman die weliswaar ‘lekker weg leest’, maar verder weinig te bieden heeft. Nu maar wachten op de film.

Karlijn: een ‘vrouwenboek’?

Precies Marleen, een ‘keurig opgebouwde roman’. Want, wil ik er nog graag aan toevoegen, vanaf het begin laat Van der Pol de lezer merken dat Ada, Marjorie en Esther een zeer bijzondere band met Frank hebben, maar wat het precies is dat hen aan hem bindt kom je pas heel geleidelijk te weten. De relaties tussen deze vier mensen hangen van de geheimen aan elkaar, die in het boek stap voor stap ontrafeld worden. Dat maakt de spanning tot het einde toe voelbaar.

Wat mij in Bruidsvlucht echter, behalve de weinig karakteristieke stijl – daar ben ik het helemaal met je over eens, Marleen -, ook zo tegenstond is dat je het zo eenvoudig als een ‘vrouwenboek’ kunt typeren. Natuurlijk, de Air Race vormt voor beide seksen vast een even intrigerend uitgangspunt, maar de manier waarop de beslissende momenten van het leven zijn voorgesteld en de onevenredige hoeveelheid aandacht voor het besloten gezinswereldje en de huishoudelijke zorgen en geneugten riepen bij mij wel erg vaak onwelkome associaties met vrouwenbladen op.

Julia: hopeloos gevangen in de bangelijke persoonlijkheden

Ook ik vind de opbouw van het verhaal in Bruidsvlucht goed. De levensloop van de drie vrouwen en de geheimen die zij met Frank en met elkaar delen worden langzaamaan onthuld op een manier die de lezer lange tijd in spanning houden. Het zijn alleen de aard van die geheimen, de sfeer van de emotionele confrontaties en de woorden waarmee Van der Pol dat alles beschrijft die van Bruidsvlucht een sentimenteel vrouwendrama maken, een tearjerker, een Hollywoodroman. Daar wil ik nog iets dieper op ingaan.

Niet alleen begint het leven van de drie hoofdpersonen bij de beroemde vliegreis die hen bij landing een huwelijk belooft, ook de rest van hun bestaan wordt – zoals jij al opmerkte, Karlijn – bepaald door thema’s als wel of niet gelukkig getrouwd zijn, wel of geen kinderen kunnen krijgen, seksuele behoeften, ware liefde enzovoort. Allemaal van wezenlijk belang in het bestaan van de meeste mensen, maar bij het lezen van Bruidsvlucht begin je na verloop van tijd te snakken naar iemand die zich met iets intellectueels bezighoudt, of zelfs maar een moment van inspiratie ervaart door het kijken naar het zonlicht op het water. Toegegeven, Esthers grootste hartstocht is kleding ontwerpen en ze verwezenlijkt haar droom van een eigen modezaak, maar haar verhouding tot de andere personages wordt uiteindelijk bepaald door haar seksleven, haar gevoelens voor mannen, haar vruchtbaarheid. Bruidsvlucht is in feite een loodzware vorm van chicklit.

Ik voeg aan Marleens citaten nog een paar toe om te benadrukken wat voor stijl Van der Pol hanteert:

‘Frank boog zich voor haar langs, ze hield haar adem in. Een scherp, misschien wel arrogant profiel, met een neus die niet gebogen genoeg was om haviksneus te heten, maar genoeg om respect af te dwingen. Een heersersgezicht.’

‘Zijn stem gaf haar moed, er klonk begeerte in en een verborgen, donkere pijn.’

‘Even later probeerden ze het opnieuw, ze heette hem welkom van binnenuit, ze omsloot hem en niets verstoorde hun samenzijn.’

Een Bouquetreeksauteur zou het niet smeuïger hebben geformuleerd. Frank, de enige echt belangrijke man in het verhaal, is een volmaakt stereotype: een mysterieus, onafhankelijk iemand die tegen een vrouw op ieder moment weet te zeggen wat ze wil horen, maar nooit een ander echt tot zijn eigen gekwelde psyche zal toelaten. Daar tegenover staan Ada, Marjorie en Esther, wier gebruikelijke geestestoestand goed tot uitdrukking komt in het volgende regeltje:

‘Ze moest de neiging onderdrukken om om hulp te roepen.’

Van der Pols vrouwen zitten hopeloos gevangen in de bangelijke persoonlijkheden die zij hen heeft meegegeven. Niet de beperkingen van de wereld – de kleinburgerlijke moraal van de jaren ’50, godsdienst, een lichaam dat niet meewerkt, een oorlogstrauma – zitten hen in de weg, maar hun volstrekte onmacht om zich uit hun situatie te bevrijden. Geen van hen kent in het hele boek ook maar één moment van triomf, van oprechte trots en tevredenheid. Zelfs de vrijgevochten Esther is machteloos wanneer ze geconfronteerd wordt met datgene waar ze eigenlijk naar verlangt: een gezinsleven. ‘Ik ben niet geworden wie ik had kunnen zijn’, constateert Ada tegen het eind van het boek. Dat geldt voor hen alledrie en in feite ook voor Bruidsvlucht zelf. Personages die gedurende een hele roman niet durven groeien doen de noodzakelijkheid van die roman teniet.

Bert: ook met de mannen wordt het niet boeiend

Jullie noemden al dat Van der Pol het heden en verleden op een effectieve manier ineenvlecht, waardoor langzamerhand de ontwikkeling van de vrouwen duidelijk wordt, zichtbaar wordt langs welke weg het eindpunt van hun persoonlijkheid bereikt is. Jammer is alleen dat elk van de vrouwen zich precies ontwikkelt zoals je zou verwachten. Ze zijn, je zei het al Julia, stereotypisch, en ik wil hier nog toevoegen dat ook hun mannen eendimensionaal zijn: Ada’s Derk is en blijft een sullige echtgenoot; Marjorie’s Hans staat hier met zijn levenslust tegenover en Leon, voor een tijd Esthers verloofde, verdwijnt uit beeld als de rechtgeaarde jood die niet kan omgaan met het feit dat zijn aanstaande zijn geloof niet met hem deelt. De personages houden elkaar in balans en Frank zorgt voor de nodige opschudding, maar het verhaal wordt er nooit écht boeiend van. Het kabbelt voort, duurt drie levens lang, begint en eindigt met het komen en gaan van Frank.

Ik denk dat ik onze discussie – is daar, gezien onze eensgezindheid, nog sprake van denken jullie? – kan samenvatten met de verwachting dat de verfilming het idee beter uit de verf zal laten komen. Bruidsvlucht is geen slecht verhaal, maar komt als literaire roman iets tekort.

Eind juli volgt onze discussie over Art. 285b van Christiaan Weijts.

Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.

Recensieweb. Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

alle categorieën

elders op recensieweb

Schaduwjury: Als film wordt het boek beter