Recensieweb - Opinie - De brief voor de koning: een instant filmklassieker?

‘Als ik opendoe, dacht hij, heb ik de regels verbroken. Dan mag ik me morgen niet tot ridder laten slaan.
Hij draaide de sleutel om, opende de deur op een kier en keek naar buiten.’

De film De brief voor de koning van Pieter Verhoeff katapulteert ons de vroege middeleeuwen binnen. In de stad van Dagonaut heeft Tiuri zojuist zijn kansen op het ridderschap om zeep geholpen. Tegen de orders in maakt hij de kapel open; meteen daarna drukt een gewonde man hem een verzegelde brief in de hand voor de koning van Unauwen. Hij moet op pad.

Met het openen van de deur stapt Tiuri het grootste avontuur van zijn leven binnen. Hij gaat de brief brengen. Daarmee begint hij een tocht die hem vrienden voor het leven zal opleveren, ontberingen laat doorstaan en volwassen maakt. Door de ingetogen, maar zeer krachtige manier waarop Tonke Dragt dat verhaal in haar boek neerzet, zijn wij lezers bang, hongerig, blij of boos wanneer Tiuri dat ook is. En zuchten we van opluchting als hij zijn beproeving volbrengt. Geheel terecht heeft het boek (1962) dan ook de klassieke status bereikt.

Die kwaliteiten moeten ook de reden zijn geweest voor Pieter Verhoeff om het boek te verfilmen. Hij is de enige niet. Slechts enkele weten de status van instant filmklassieker te bereiken, zoals de verfilming van Lord of the Rings, of de Harry Potter-films. De brief voor de Koning – de film – doet een kranige gooi naar die titel, maar ook een succesvolle?

Aan de fraaie beelden zal het niet liggen. De film begint in stijl met een mooi shot van de jongens die knielen voor vijf brandende kaarsen; de vijf schildknapen die morgen tot ridder geslagen zullen worden. Ze moeten nog slechts één proef afleggen: de nacht wakend maar zwijgend in de kapel doorbrengen. De scčne duurt een paar minuten. De knapen zwijgen, het wordt langzaam donker in de kapel, geen geluid is te horen. Dan klinkt er gerommel bij de deur en Tiuri gaat kijken.
Zet deze filmscčne tegenover die van het boek en er is direct verschil. De boekscčne is breder, geeft meer details, laat desalniettemin ruimte voor fantasie. Je stelt je Tiuri voor, en de gewonde man, en het belang van de brief die naar de koning moet. De filmscčne vult dat allemaal in. Je hebt minder verbeelding nodig. De plaatjes doen hun werk, maar het is minder bevredigend. Is de beleving van een film dan per definitie anders of minder diepgaand dan van een boek?

‘Nee,’ vindt Philip Pullman, Engels kinderboekenschrijver en vooral bekend van de film van het eerste deel van zijn trilogie: The Golden Compass Hij zegt daarover: ‘Beeld en tekst zijn niet helemaal gelijkwaardig. Als je een acteur in een filmrol ziet, heeft die persoon in dat verhaal voortaan het gezicht van die acteur. Als je datzelfde verhaal leest, verzin je zelf hoe de persoon eruit ziet, en je verzint nog een heleboel andere dingen die er niet zijn. In een film wordt dat allemaal gedaan. Ondanks dat gaat het in een echt goed verhaal niet om beeld of tekst, maar om de gebeurtenissen. Die maken de kwaliteit van het verhaal.’

Goed, gebeurtenissen dus. Die zijn in zowel Verhoeffs film als Dragts boek ruim voorhanden. Waarom overtuigt de film dan toch minder? Blijkbaar maken de filmgebeurtenissen minder indruk. Exacter geformuleerd: blijkbaar maken déze filmgebeurtenissen minder indruk. Want natuurlijk zijn er jeugdfilms die zich in je ziel kerven.

De gebroeders Leeuwenhart van Astrid Lindgren, bijvoorbeeld. Niet direct een film met een megabudget en dat zie je eraan af. Desondanks laat de regisseur juist door de simpele manier van vertellen, de sfeervolle beelden en het lage tempo ruimte voor de geest om zaken in te vullen. Van Nederlandse bodem hebben we Minoes, de geweldige verfilming van Annie M.G. Schmidts boek. Daaraan klopt ook alles: een leuk verhaal, prima acteerwerk en een strak scenario. Je gaat erna op poezenvoetjes de bioscoop uit, want er is chemie geweest tussen film en kijker.

Die chemie ontbreekt een beetje bij Verhoeffs film. Dat begint al met een paar slordigheden in het verhaal; de bossen zijn dan met en dan weer zonder sneeuw in opeenvolgende scčnes. En al is er wel goed acteerwerk van de Nederlandse en Duitse acteurs, de Middeleeuwse sfeer komt niet altijd loepzuiver over op het doek. Daan Schuurmans als middeleeuws edelman blijft Daan Schuurmans en Michiel Romeyn speelt struikrover, maar wórdt er nooit echt een. Tenslotte is de iets te hoge snelheid waarmee het verhaal verteld wordt geen verbetering.

In het tragere boek geven de gedetailleerde gesprekken de verdieping. De sterfscčne van de Zwarte Ridder met het Witte Schild is in de film met een paar shots bezegeld. Het boek heeft er vier pagina’s ontroerende tekst voor nodig. Een stukje:

‘”Hoe kom je hier?” vroeg de ridder. “Ik…ik kwam voor u … het spijt me zo, dat …” “Kom je voor mij?” viel de Zwarte Ridder hem in de rede. “Kom je voor mij? God zij dank, dan is het misschien niet te laat…” Hij keek Tiuri aan met ogen die glansden achter het zwarte masker en vroeg: “Heb je iets voor me?”’

Natuurlijk, als je zo’n dik boek verfilmt valt er noodgedwongen een deel van de inhoud weg. En Verhoeff had zeer waarschijnlijk een ander budget en minder locaties tot zijn beschikking dan Peter Jackson. Maar ook zonder miljoenenbudget kun je het gevoel van de karakters, de drijfveren van Tiuri laten zien. Dat is hier niet gebeurd.
Het boek is – nog steeds – een rijk en spannend verhaal. Je wordt gegrepen door Tiuri’s tocht in een wereld waar het gevaar achter elke boomstam loert. Als lezer verdwijn je daar volledig in. De film blijft meer aan de oppervlakte door het te uitgeklede verhaal, diverse beperkingen en de keuze om een intens verhaal snel te vertellen. Blijkbaar is een meeslepend boek geen garantie voor een even meeslepende film. Evenmin als de klassieke status van de één automatisch die van de ander bewerkstelligt. Verhoeff maakte een mooie film, maar het erepodium der klassiekers, waar Dragt wčl staat, blijft net buiten zijn bereik.

De brief voor de koning, Tonke Dragt, Uitgeverij Leopold, ISBN 9789025852443, € 12,50

Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.

Recensieweb. Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

alle categorieën

elders op recensieweb

De brief voor de koning: een instant filmklassieker?