Recensieweb - Opinie - Een inktzwart boerendrama

Dick Matena is bij het grote publiek vooral bekend om zijn stripbewerkingen van literaire werken als De Avonden en Kort Amerikaans. Zijn nieuwste boek, De teloorgang van oude Knudde, is eveneens een bewerking maar ditmaal van de ‘inmiddels bijna vergeten schrijver’ A. Den Dooier, een schrijver die inmiddels zo vergeten is dat hij verder alleen nog te vinden is in een ander werk van Matena, De A. Den Dooier Omnibus, waaruit ook de oorspronkelijke versie van dit werk afkomstig is. Ander opmerkelijk verschil: Matena tekent zijn personages als varkens.

De teloorgang van oude Knudde vertelt het verhaal van de Brabantse boerenfamilie Lamstra en de schier eindeloze reeks tragedies die ervoor zorgt dat het voltallige gezin aan het eind van het boek dood is. Het titelpersonage, vader oude Knudde, haalt het eerste kwart van het boek niet eens. De koppige oude man schaamt zich voor zijn zwakbegaafde zoon Krelis en heeft zijn favoriete zoon, de losbandige Dirk, al jaren niet meer gesproken. Op Joelavond, de avond waarop om middernacht uur iedereen de joelhoorn blaast om de lente in te luiden, besluit Knudde er een eind aan te maken. Onverwachts keert zoon Dirk juist die avond terug om na twee jaar afwezigheid de joelhoorn weer te blazen. Enthousiast rent Knudde naar de deur wanneer hij de stem van zijn geliefde zoon hoort maar vergeet dat de strop al om zijn nek hing. Terwijl de joelhoorns de lente inluiden blaast oude Knudde zijn laatste adem uit.

Daarmee is de toon voor de rest van het boek ook meteen gezet; de ellende stapelt zich in hoog tempo op, de ene tegenslag nog lulliger dan de andere. Zo wordt de weduwe van oude Knudde per ongeluk vermoord met een jeneverfles, door een dronken pastoor nota bene, en wordt de onnozele Krelis veroordeeld voor deze moord omdat dezelfde dronken pastoor uitglijdt in een plas en overlijdt voordat hij de onschuldige kan vrijspreken. Voor subtiliteit of karakterontwikkeling is weinig plaats in dit verhaal dat de qua structuur en uitwerking voor doet denken aan een bijbelverhaal of een sprookje.

De personages, die niet voor niets zijn uitgebeeld als dieren, zijn eerder archetypes dan dat ze enige diepgang hebben en het plot is even overgestructureerd als een gemiddeld sprookje, waarbij elke gebeurtenis in dienst staat van het punt dat het verhaal wil maken. En dat is waar Matena afwijkt van het sprookjesschema, een moraal lijkt namelijk volledig te ontbreken of het zou al moeten zijn dat ellende onontkoombaar is en zowel de schuldigen als de onschuldigen treft.

Dat schema wordt nog eens benadrukt door een nadrukkelijke aanwezigheid van een verteller, alleen is hier sprake van een wel zeer ironische verteller die met zijn archaische taalgebruik het verhaal van zeer amusant commentaar voorziet: ‘En met gekromde rug, de zak met keutels verdwaasd tegen de borst gedrukt, gaat hij terug… een oude man ineens, op wiens keperen pet de natte sneeuw een klef hoopje vormt,’ oreert hij in een van de tekstkaders.

Ook de tekenstijl weerspiegelt het idee van een zuur sprookje, het gebruik van een antropomorfe dieren heeft een lange traditie in sprookjes en fabels en in onze tijd in de films en strips van Disney. Die laatste worden welbewust geparodieerd in De teloorgang van oude Knudde. Matena hanteert een tekenstijl die in de Donald Duck niet zou misstaan. Maar in plaats van vrolijke heldere kleuren gebruikt hij mistroostig zwart-wit, waardoor het bijna een pervertering van de Disney-stijl wordt. In het met spookachtige knotwilgen bezaaide landschap is het constant donker en regenachtig, ‘als had de Heer de handen afgetrokken van dit zondig stukje boerenland’. Matena’s bijzonder fraaie arceringen hullen de karikaturale dierfiguren in een eeuwige sombere grijsheid, er zijn letterlijk geen lichtpuntjes aan de horizon.

De teloorgang van oude Knudde is geen literatuur als Simon van het Reve of Wolkers. Het gaat soms wat kort door de bocht en is vaak even plat en lomp als de boeren die de hoofdrol spelen, maar desondanks, of misschien juist daarom, is het een zeer vermakelijk stuk drama dat bijzonder vaardig getekend en zeer amusant geschreven is. Matena levert met dit boek een aangenaam zuur sprookje af dat in veel opzichten interessanter is dan sommige van de werken waar hij beroemd mee geworden is. Deze recensent zou het in elk geval niet vervelend vinden als Matena wat meer aandacht kan schenken aan bijna vergeten schrijvers dan aan de grootheden van de Nederlandse literatuur.

Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.

Recensieweb. Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

alle categorieën

elders op recensieweb

Een inktzwart boerendrama