Recensieweb - Opinie - Schaduwjury De Gouden Lijst: Drama en subtiliteit

Update: Els Beertens’ Allemaal willen we de hemel kreeg de Gouden Lijst uitgereikt, volgens de jury ‘een boek waarin kleine stemmen van gewone mensen samen een groot verhaal maken’.

Een klein persberichtje van het CPNB: ‘De Zilveren en Gouden Zoenen worden niet meer uitgereikt.’ Wie niet zat te wachten op de bekendmaking van de nominaties, viel het misschien niet eens op. Maar de liefhebbers en makers van jeugdliteratuur waren ontsteld.

De enige juryprijs voor oorspronkelijk Nederlandstalige jeugdliteratuur wordt zomaar opgeheven. Kan dat? Het enige podium voor titels als Mosje en Reizele (Karlijn Stoffels, 1997), De dagen van de bluegrassliefde (Edward van de Vendel, 2000) en Schijnbewegingen (Floortje Zwigtman, 2006) is weggevallen. Geen aandacht meer voor kwaliteitsboeken voor 12-18 jaar: dat is onbestaanbaar, vonden blijkbaar velen, want al snel ontstond het initiatief voor een nieuwe prijs. Hans Hagen en Ted van Lieshout lanceerden De Gouden Lijst, een prijs waarvan de shortlist bepaald werd door de favorieten van recensenten, en de winnaar door een jury bestaande uit collega-jeugdboekenschrijvers. Een vakprijs.

Weinig diversiteit
Omdat de shortlist werd samengesteld uit individueel bepaalde top 3-lijstjes, waarbij er geen overleg was tussen de recensenten, werd er bij de nominaties niet gekeken naar diversiteit. Slechts het aantal noteringen en de plek van de titels op de bewuste lijstjes telde.
Zo gebeurde het dat drie Querido-titels samen naar de prijs dongen, waarvan er twee afkomstig waren uit de slash-reeks. Alledrie aangrijpende verhalen over heftige gebeurtenissen. De longlist, die pas daarna bekendgemaakt werd, liet meer verscheidenheid zien.

De longlist:

Els Beerten, Allemaal willen de de hemel, Querido
Imme Dros, Mee met Aeneas, Querido
Karel Eykman, Reinaert de Vos, Prometheus
Jesse Goossens, It’s a wonderful life, Lemniscaat
Marco Kunst, Isa’s droom, Querido
Paul de Moor, En iedereen ging op zijn mieren zitten, Lannoo
Mirjam Oldenhave en Cynthia van Eck, Voor jou tien anderen, Querido
Sanne Parlevliet, Zus, Van Goor
Do van Ranst, Moeders zijn gevaarlijk met messen, Davidsfonds
Edward van de Vendel en Anoush Elman, De gelukvinder, Querido
Evelien de Vlieger, Brei met mij, Lannoo

De shortlist:

Els Beerten, Allemaal willen we de hemel, Querido
Mirjam Oldenhave en Cynthia van Eck, Voor jou tien anderen, Querido
Edward van de Vendel en Anoush Elman, De gelukvinder, Querido

Uw schaduwjury las de shortlist, en werd aangegrepen. Elke titel bezat de kracht om tot tranen te roeren, in zoverre zijn het allemaal krachtige boeken.

De slashtitels hebben in opzet meer met elkaar gemeen dan met het oorlogsepos Allemaal willen we de hemel. Voor jou tien anderen en De gelukvinder schetsen het bewogen leven van een tiener, spelen beide in de tegenwoordige tijd en zijn op ware gebeurtenissen gebaseerd.

De gelukvinder
Het leven van Hamayun, hoofdpersoon in De gelukvinder, heeft bij tijden weinig met geluk van doen. Hij woont in het door Taliban geteisterde Afghanistan, onderneemt met zijn familie een half jaar durende vluchtreis naar Nederland, en leeft daarna jaren in een asielzoekerscentrum waar hij niet naar school mag en zich dood verveelt. Terwijl hij worstelt om in dit land iets van zijn leven te mogen maken glijdt zijn oudere broer af in criminaliteit en drugs.

De Gelukvinder bestaat uit duidelijk gescheiden delen, waarin het vluchtverhaal niet alleen het meest aangrijpt, maar ook de grootste kwaliteit bezit. Hamayun wordt met zijn familie door duistere bottendragers (mensensmokkelaars) door schimmige landen gesleept, in busjes, stinkende auto’s en met overnachtingen in verlaten huizen. Dat vluchtverhaal is het enige deel van de roman waarin je gedachten over de constructie van de roman, opbouw van de personages en invloed van de verteltoon helemaal loslaat. Je laat het verhaal je beroeren, het is te sterk om ruimte te geven aan aantekeningen in de kantlijn. De andere delen van het boek roepen dat wel op. De constructie van het werk is goed, maar je zou hem niet door het verhaal heen mogen zien.

Voor jou tien anderen
Voor jou tien anderen toont minder lasnaden. Het is simpeler van opbouw, maar behandelt een even dramatisch onderwerp. Cynthia groeit op bij mama Riet, met nog acht andere kinderen in een flatje in de Bijlmer. Mama Riets enige echte dochter houdt op meedogenloze wijze haar machtspositie in stand. Sommige van de kinderen die door mama Riet ‘verzorgd’ worden zijn illegaal en gaan niet naar school. Overdag moeten ze binnen blijven, met de gordijnen dicht, en mogen geen herrie maken. Zo kan Cynthia op haar 13e nog niet lezen.

Na ingrijpen van bureau jeugdzorg komt Cynthia in een echt tehuis terecht. Ze heeft een hechtingsstoornis, bouwt een muur van onverschilligheid en bijtende humor om zich heen en denkt nooit meer aan haar tijd bij mama Riet. De kinderen met wie ze daar woonde, ziet ze geen van allen meer. Wanneer één van haar ‘broertjes’ haar na jaren komt opzoeken, besluit ze dat het misschien toch beter is om eens na te denken over toen. Om te voelen.

Dit is een moeilijk punt in het verhaal. Een hechtingsstoornis wordt niet met een paar tranen en een stevige knuffel opgelost, en de verleiding om het allemaal in één keer goed te laten aflopen is natuurlijk groot. Oldenhave heeft zeer goed gewaakt voor deze valkuilen, en het proces waar Cynthia doorheen gaat bijzonder mooi en goed inleefbaar beschreven. Het is één van de sterkste punten van dit boek.

Allemaal willen we de hemel
De derde titel die kans maakt op De Gouden Lijst is de lijvige oorlogsroman Allemaal willen we de hemel. Beerten introduceert een gezin waarin de kinderen, Jef, Renée en Remi, alias ‘de kleine’, alledrie uitgebreid aan het woord komen. Daarnaast is er nog Ward, de beste vriend van Jef en het liefje van Renée. Vier personages die de Tweede Wereldoorlog ervaren, proberen te doorstaan, keuzes moeten maken. Door een wisselend ikperspectief geeft Beerten de lezer ruim gelegenheid alle vier te leren kennen. Elk personage is af, ontwikkelt zich gedurende het verhaal, en heeft in bepaalde mate de sympathie van de lezer.

Muziek is een belangrijk thema in de roman, en is op zeer kundige wijze in het verhaal verwerkt. Het is een verbinding tussen mensen, het overstijgt de ellende, biedt troost en hoop. Beerten verwoordt de verhouding van de personages met muziek niet expliciet, ze laat de situaties voor zich spreken. Zo denkt de jongste zoon Remi dat hij door de kracht van zijn trompetspel zijn oudere broer Jef heeft genezen, en laten de anderen hem in die waan. De boodschap overbrengen zonder haar uit te spreken is een kunst die Beerten beheerst. Ook uit haar taalgebruik spreekt subtiliteit. Zo beschrijft ze het droevige moment dat Duitsers de koe van de familie in bezit nemen:

‘“Er is niks mis met die koe,” zeiden ze tegen mijn vader, “ze heeft gewoon honger.” En als mijn vader het nog eens waagde om hun iets op de mouw te spelden, zouden ze hem meenemen, en hij kon erop rekenen dat het niet de mooiste reis van zijn leven zou worden. “Gaat ze dan niet dood,” vroeg Remi verwonderd.
“Kop houden, kleine,” vloekte mijn vader, terwijl de Duitsers een touw om de nek van ons Astrid gooiden en haar naar buiten leidden.
En Astrid liep gewoon met hen mee. Haar kop naar beneden alsof ze wist dat er toch niks aan te doen was.
Terwijl ze van óns was. Ze trokken veel te hard aan het touw, zagen ze dan niet dat ze vanzelf wel meeging? Ze hadden niet eens door hoe vriendelijk ze was.’

Conclusie
Deze subtiliteit misten we in de andere twee nominaties. Uit dit boek spreekt de toewijding van jarenlang liefdevol schrijven, schaven, schrappen. Niet tevreden zijn tot het zeker is dat het niet nóg beter kan. Dat deze roman niet nog beter kon, daarvan zijn wij overtuigd. Het is een zeer ontroerend, compleet en virtuoos geschreven verhaal. Daarom verdient Allemaal willen we de hemel de Gouden Lijst 2009.

Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.

Recensieweb. Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

alle categorieën

elders op recensieweb

elders op internet

Schaduwjury De Gouden Lijst: Drama en subtiliteit