Recensieweb - Opinie - Een gelaagd eerbetoon aan een duivelse oplichter

Van den Vos Reynaerde, zo’n 750 jaar geleden geschreven door ene ‘Willem die Madocke maecte’, is een klassieker in de wereldliteratuur. Het dertiende-eeuwse epos over de vos die met zijn listen koning en burgers in het onheil stort kende door de jaren heen al vele vertalingen. De nieuwste, van Reynaert-kenner René Broens, doet met zijn jambische viervoeters een poging om het vermoedelijke ritme van het origineel zo dicht mogelijk te benaderen. Reynaerts verhaal is ook al vele malen geïllustreerd: van de verluchtingen in zijn directe literaire voorloper Le Roman de Renart tot zijn kindvriendelijke opvolger Reintje de Vos. De duivelse listensmid is echter nooit eerder zo verbeeld als Marc Legendre, in 2008 nog genomineerd voor de Libris literatuurprijs, dit nu heeft gedaan. De stripmaker heeft in samenwerking met vertaler Broens een indrukwekkende graphic novel afgeleverd die de sfeer en de gelaagdheid van de oertekst eer aan doet.

Het verhaal is wellicht overbekend; het beschrijft een proces aan het hof van koning Nobel. De beklaagde is de afwezige Reynaert de Vos, gehaat aan het hof omdat hij iedereen wel iets misdaan heeft. Tot drie keer toe wordt hij door een gezant van de koning gemaand om het proces bij te wonen maar Reynaert weet de gezanten telkens beet te nemen, vaak met rampzalige gevolgen voor de gezant: Bruin de beer verliest een groot deel van zijn gezicht, de kat Tybeert verliest een oog. Uiteindelijk wordt Reynaert tot de dood veroordeeld maar hij weet, door de machtswellust en paranoia van de koning te voeden, alsnog het tij te keren; zijn felste tegenstanders belanden zelf in het gevang en Reynaert gaat vrijuit.

‘Nu schiet het mij hier in de zin dat ik bid in dit begin zowel de doven als de blinden, mochten die zich ooit bevinden waar de deze regels horen, die van geen nut zijn voor hun oren, die te besparen hun geschaaf. Ze lijken sprekend op de raaf, die net zo druk doet elke keer. ze geven verzen onjuist weer, hoewel ze daar niet meer van weten dan ik zou weten hoe ze heten die men vandaag in Babel ziet. Waren ze wijs, ze deden het niet.’

De vertaling van Broens is niet echt gemakkelijk te noemen. Zijn taalgebruik en de gekozen versvorm maken het voor moderne ogen weliswaar beter leesbaar dan het Middelnederlandse origineel, maar men kan Broens zeker niet betichten van versimpeling. Deze recensent heeft zich zelfs met enige regelmaat op een eerdere prozavertaling moeten beroepen om de precieze strekking te achterhalen. Frappant is dat de versregels niet gepresenteerd worden als poëzie maar als proza; de tekst is op dezelfde manier geschikt als in elke andere strip. Deze mengvorm van poëtisch proza vergroot het leesgemak niet maar geeft de tekst wel een pregnante dubbelzinnigheid.

Ook in Legendres beelden is die dubbelzinnigheid aanwezig. Hij combineert foto’s, potlood, verf en digitale effecten tot een opmerkelijke visuele brei. Schilderachtige effecten waarbij de toets van het penseel duidelijk zichtbaar is staan naast fotorealistische personages die er vooral digitaal uitzien. Dit alles is nog eens overgoten met een doorschijnende textuur van wat verf, pixels of plaksel zou kunnen zijn. Het fotorealisme van de beelden, en dan met name van de antropomorfische dieren die het verhaal bevolken, wekt associaties op met hedendaagse digitale filmtechnieken. Reynaerts’ kinderen zijn schattige vosjes die rechtstreeks uit een animatiefilm gestapt zouden kunnen zijn en het is moeilijk om bij koning Nobel geen gelijkenis te trekken met de leeuw uit de recente verfilmingen van C.S. Lewis’ Narnia-verhalen. Legendres sterke kleurgebruik en beeldcomposities zorgen er echter voor dat het visueel vele malen interessanter wordt dan Hollywoods pogingen om met computers onechte werelden er zo echt mogelijk te laten uitzien. Realisme is hier dan ook geen doel op zich, het is eerder een artistiek wapen. Het gebruik van digitaal fotorealisme, en de zweem van zoetsappigheid die we met dit soort beelden associëren, maakt de gruwelijkheid van Reynaerts misdaden nog verontrustender.

Afbeelding 1 | Afbeelding 2 (klik op de links om de afbeeldingen te openen)

De grootste kracht van Legendres beelden is echter dat hij vrijwel niets al te letterlijk uitbeeldt. Wanneer Bruin de beer door Reynaert in de val is gelokt en vastzit in een boom wordt dit in de tekst uitgebreid beschreven:

‘Al vond Bruin er weinig heil, hij vreesde meer kommer en kwel, zette alles op het spel toen hij hoorde dat lawaai, sprong op en scheurde met die zwaai van zijn gezicht de hele huid.[…..]Zijn voeten deden hem zo zeer dat hij amper nog kon lopen. In zijn ogen kwam het bloed gedropen zo dat hij niet goed kon kijken. Bang om te blijven of te wijken, zag hij in ’t zuid onder de zon dat Lamfroyt rende wat hij kon. Daarna de priester, die meneer, die kwam gelopen net zo zeer. Daarna de koster met de vaan. Daarna elke parochiaan, de oude mensen en de jonge.’

Legendre had dit in een dramatische actiescène letterlijk kunnen uitbeelden. Hij kiest er echter voor om de details te laten voor wat ze zijn; de enige illustratie van deze gedetailleerde scène is een grote plaat van Bruin als Christus, een parodie op een schilderij van Fra Angelico. Legendre laat de tekst alle ruimte, hij spreidt als het ware het bed waarop de oorspronkelijke tekst kan voortkabbelen. De beelden staan niet alleen in dienst van de tekst, ze becommentariëren deze ook. De zojuist genoemde parodie op De Doornenkoning van Fra Angelico is geen uitzondering, het werk staat bol van de visuele verwijzingen: naar schilderijen van Klimt, Hieronymus Bosch en Francis Bacon bijvoorbeeld, maar ook naar de meer recente martelfoto’s uit de Abu Ghraib-gevangenis. Ook de oorspronkelijke tekst van Willem was, zoals veel literatuurhistorici aannemen, gedeeltelijk een parodie, op religieuze maar ook literaire gebruiken. Legendres beelden nemen die functie over, omdat de oorspronkelijke verwijzingen te obscuur zijn geworden voor moderne ogen.

Afbeelding 3 | Afbeelding 4 (klik op de links om de afbeeldingen te openen)

Reynaert de Vos bewijst niet alleen dat het oude epos nog jaren mee kan, maar ook dat een stripbewerking meer kan zijn dan simpelweg een plaatje tekenen dat laat zien wat de tekst al vertelt. Legendres prachtige beelden voegen zowel schoonheid als een nieuwe betekenislaag toe zonder iets aan de oorspronkelijke tekst af te doen. Dat maakt Reynaert de Vos niet alleen tot een bijzonder geslaagde graphic novel maar ook tot de beste stripbewerking die ons taalgebied tot nu toe heeft gezien.

Marc Legendre / René Broens
Reynaert de Vos
132 pagina’s
€24,90
2010
Atlas

Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.

Recensieweb. Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

alle categorieën

elders op recensieweb

Een gelaagd eerbetoon aan een duivelse oplichter