Recensieweb - Opinie - Een meesterwerk voltooid?

In 2007 verschenen, min of meer tegelijkertijd, twee verschillende bewerkingen van Multatuli´s bildungsroman De geschiedenis van Woutertje Pieterse (1862-1877): een hertaling door tekstdichter Ivo de Wijs en een geïllustreerde versie door Jan Kruis, geestelijk vader van de Libelle-strip Jan, Jans en de kinderen. In de onvermijdelijke vergelijking werd De Wijs veel bekritiseerd om zijn modernisering van de negentiende-eeuwse tekst en om het slot dat hij zelf aan het onvoltooide werk van Multatuli breide. Kruis kwam er vanwege zijn tekstvastheid aanzienlijk genadiger van af. Drie jaar later, honderdvijftig jaar na de oorspronkelijke publicatie van Woutertje Pieterse, is nu het tweede en laatste deel van Kruis’ bewerking verschenen. Ook de illustrator blijkt de verleiding niet te hebben kunnen weerstaan het boek af te maken. En of dat nu wel zo verstandig was?

De ontstaansgeschiedenis van Woutertje Pieterse is op z’n minst curieus te noemen. Na Max Havelaar publiceerde Multatuli een zevental bundels, getiteld Ideeën. Deze Ideeën waren zeer divers van aard: columns, kritieken en aforismen werden afgewisseld met theaterteksten maar ook met episodes uit het leven van Woutertje Pieterse. Het boek is dus ontstaan in fragmenten, tussen allerlei andere teksten, en kon volgens de auteur ook niet los daarvan gezien worden. De eerste editie van de roman Woutertje Pieterse is een postume bewerking door Multatuli’s weduwe, tegen de wens van de auteur in.

De geschiedenis van Woutertje Pieterse gaat over een dromerige Amsterdamse jongen die meer voelt voor de avontuurlijke werelden in de romans die hij leest dan het bekrompen kleinburgerlijke milieu waar hij uit voortkomt. Zijn dichterlijke inborst en zijn onvermogen om fictie en werkelijkheid van elkaar te scheiden maken Wouter een zorgenkindje. De weinig ruimdenkende meester Pennewip verwijdert hem van school vanwege een ongepast gedicht, waarop zijn moeder, die al evenmin met een groot intellect is gezegend, besluit dat hij dan maar ‘in den handel moet’. Zijn leven op kantoor is volslagen geestdodend en zijn grote liefde, Femke, een wasmeisje dat hij met zijn poëtische overdrijving bijna goddelijke kwaliteiten toedicht, blijkt onbereikbaar. Het is, kortom, een roman over desillusie, over hoe een dichterlijke ziel onder de voet gelopen wordt door de banale realiteit. Die realiteit, en de vertegenwoordigers daarvan, wordt genadeloos bespot door de verteller: Multatuli is een vileine en uitermate geestige satiricus die in de vele vertellersonderbrekingen weinig heel laat van de moraal van zijn tijd. De hoofdpersoon wordt evenmin gespaard: hoewel hij duidelijk de sympathie van de altijd aanwezige verteller heeft, worden zijn naïviteit en vlagen van zelfimportantie regelmatig door hem beschimpt.

En nu is er dan deze bewerking door Jan Kruis, hoewel bewerking eigenlijk niet de juiste benaming is. In feite is het gewoon een geïllustreerde versie. Wel ongewoon is dat de illustrator telkens van medium wisselt: van impressionistisch aandoende schilderijen naar etsachtige pentekeningen en ook naar strips. Vooral dat laatste is een opmerkelijke keuze, niet alleen omdat de strips wel heel erg doen denken aan Jan, Jans en de kinderen maar ook omdat strips zelden worden gebruikt als traditionele illustratie. Deze onorthodoxe keuze is niet onaangenaam, het siert de illustrator dat hij de gebaande paden heeft durven verlaten en iets spannends heeft toegevoegd.

Maar ook de rest van de illustraties verdienen lof. Kruis hanteert de verschillende technieken met verve, hij weet uiteenlopende sferen en locaties zeer vakkundig op te roepen en zet personages treffend neer. En ook al zien we aan de gezichten van de personages dat we te maken hebben met de auteur van Jan, Jans en de kinderen, toch een strip waar een sfeer van oubolligheid aan kleeft, dit is allerminst storend. De laatste plaat, waar Woutertje achter de horizon verdwijnt terwijl op de voorgrond de hoerenmadam staat die de goedgelovige zijn geld heeft afgetroggeld, vormt een sfeervolle en waardige afsluiting van een geslaagde geïllustreerde versie.

En dat had zo moeten blijven. Zoals gezegd heeft ook Kruis een einde bedacht voor dit verhaal. In het dertien pagina’s tellende hoofdstuk Wouter III maakt Kruis in een sneltreinvaart nog even de geschiedenis af: Wouter wordt verlost van zijn dodelijk saaie baan, mag gaan studeren, wordt succesvol schrijver en vertrekt met zijn vrouw naar Indonesië alwaar hij blijkbaar nog lang en gelukkig leeft. Kruis’ tekst is, in zijn eigen woorden, ‘bescheiden en terughoudend’ – hij beperkt zich tot de plot en doet geen poging de vertellersstem van Multatuli te kopiëren. De illustraties zijn vrijmoediger, prominenter en het zijn er meer. Kruis houdt hier vast aan één stijl, een dikke schetserige potloodstijl die de mooiste platen uit dit boek opleveren.

Maar hoe mooi de tekeningen ook zijn, Kruis had beter nog een tikkeltje bescheidener en terughoudender kunnen zijn en dit hoofdstuk achterwege gelaten. Het einde rijmt namelijk op geen enkele wijze met de tekst van Multatuli. Dat Kruis Multatuli’s stem niet imiteert is begrijpelijk en op zich niet zo storend. Het gekunstelde happy end waar menig Hollywoodfilmer zich nog voor zou schamen is dat wel. Toegegeven, niet alles gaat Wouter voor de wind in Kruis’ slot, zo zal hij zijn geliefde Femke nooit krijgen, maar verder worden alle vervelende situaties waarin Multatuli zijn hoofdpersoon heeft geplaatst teniet gedaan met een onvergeeflijke gemakzucht. Men vraagt zich af wat de illustrator in vredesnaam bezield heeft om een dusdanig intelligent, onvoorspelbaar en extreem geestig werk van een dusdanig zouteloos, afgezaagd einde te voorzien. De sentimentaliteit waardoor Wouter, koste wat het kost, nog wat geluk moet ervaren rijmt niet met Multatuli’s houding ten opzichte van zijn personage en bovendien riekt het naar de truttigheid die Kruis met dit werk juist leek te ontstijgen.
De geschiedenis van Woutertje Pieterse is geboren als een knip en plak werk van verschillende fragmenten dus wellicht is het toepasselijk om ook hier de schaar te hanteren. Dan is het namelijk wel een geslaagde bewerking.

Woutertje Pieterse, deel 2
Auteur: Jan Kruis
ISBN: 978 90 234 5494 6
Aantal pagina’s: 112
Uitgever: De Bezige Bij
Prijs: € 34,90

Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.

Recensieweb. Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

alle categorieën

elders op recensieweb

Een meesterwerk voltooid?