Recensieweb - Opinie - David Lynch in de Egyptische woestijn

Het lijkt een gelikte verkooptruc: op het moment dat demonstranten het Tahrirplein bezetten, verschijnt een graphic novel over Caïro van een stripmaker die daar woont en werkt. Wie in Stad van Klei een verslag verwacht van de lelijke politieke werkelijkheid in Egypte komt echter bedrogen uit. Milan Hulsings meest recente album is een eerbetoon aan de verleidingen en gevaren van de verbeelding; een wonderlijk, bizar verhaal dat doet denken aan een David Lynch-film, maar dan in een Noord-Afrikaanse woestijn.

Het verhaal, gebaseerd op de novelle Al Khaldiyya (2004) van de Egyptische schrijver Mohamed el Bisatie, gaat over de ambtenaar Salem, een arrogante solitaire man van middelbare leeftijd die het labyrintische ambtelijke apparaat in Caïro probeert te misbruiken voor zijn eigen gewin. De gedachte is bizar maar eigenlijk vrij simpel: in plaats van wat documenten te vervalsen, zoals een minder ambitieuze fraudeur zou doen, kun je ook een hele stad vervalsen. Hij vervaardigt een aantal fictieve documenten, ontfutselt handtekeningen, verstopt deze in het staatsarchief en zijn fictieve stad Khaldiya is geboren. Vervolgens kan Salem de zeer omvangrijke kosten voor de eveneens fictieve politiemacht van Khaldiya declareren. Vanwege de administratieve chaos in de hoofdstad is er niemand die de fraude opmerkt. Het is bijna een omkering van Het Proces van Kafka: Salem is niet slachtoffer van het bizarre ambtelijke apparaat, hij bespeelt het, als schepper of als een kind in een zandbak. Het plan slaagt ook nog, met als nadelige consequentie dat Khaldiya haar schepper compleet opslokt.

Gaandeweg voegt Salem steeds meer details toe aan zijn fictieve stad, aanvankelijk om meer kosten te kunnen declareren maar langzamerhand wordt het invullen van de stad een doel op zich. Van klei maakt hij in zijn woonkamer een gigantisch schaalmodel van Khaldiya, dat hij overziet als een ware demiurg. Vervolgens verzint hij hele verhalen over terroristen, stakingen, bordelen en gokhallen met in de hoofdrol een naamloze politie-inspecteur, de baas van de stad, en daarmee het alter ego van Salem. Die vereenzelviging gaat ver: de inspecteur bezit karaktertrekken van Salem en zijn vrouw en kind lopen, net zoals bij zijn schepper bij hem weg. Die grens tussen werkelijkheid en fictie, auteur en personage, wordt steeds verder opgerekt tot het punt dat Salem, zonder dat te willen, in zijn eigen verhaal verschijnt. De inspecteur ziet hem als een bedreiging, waarschijnlijk een journalist, en verkoopt hem een pak slaag. Wanneer Salem opschrikt uit zijn droom, zijn verhaal, stoot hij zijn hoofd, waardoor onduidelijk blijft wat de exacte oorzaak is van het blauwe oog dat hij daarna heeft.

Om die vermenging van werkelijkheid en fictie niet al te verwarrend te maken, geeft Hulsing de beide werelden elk hun eigen monochrome kleurenpalet. Zandgeel voor het woestijnstadje Khaldiya en grijs voor de ‘echte’ wereld. Dit maakt het niet alleen makkelijker maar ook des te verontrustender wanneer Salem ineens in Khaldiya verschijnt. Allereerst hoort de inspecteur alleen het getik van diens wandelstok, dezelfde ‘TIK, TIK, TIK’ als het geluid van Salems typemachine. Een prachtige vondst van Hulsing, die refereert aan het feit dat Salem de auteur is maar zodra hij zijn stad betreedt alle macht verliest: dan is hij slechts een oudere man met een wandelstok die dan ook met gemak het onderspit delft tegenover zijn creatie. En misschien is dat ook de bedoeling, misschien is de creatie van Khaldiya en haar inspecteur een indirecte en zeer uitgebreide vorm van zelfkastijding.

Hulsing schept een overtuigend sfeerbeeld van Egypte, niet eens zozeer door het gebruik van zandkleuren maar veel meer door de broeierigheid, de drukte, de beklemmende hitte die bijna voelbaar is. Hoewel het decor van Stad van Klei Arabisch is, had de tekenstijl niet misstaan in de Duits-expressionistische griezelfilm Das Kabinett des Doktor Caligari. Ook Hulsings personages zijn onderhevig aan een expressionistische vervorming. Mooie mensen zijn vrijwel afwezig in zijn Caïro, ze lijken allemaal gekneed uit klei door een niet bijster vaardige ambachtsman. Die vervormende stijl past wonderwel bij een verhaal waarin realiteit even vloeiend is als het woestijnzand. Het is dan ook typerend dat de climax midden in de woestijn plaatsvindt, net als David Lynch’ meesterwerk Lost Highway, dat eveneens een spel met alter ego’s en werkelijkheden speelt.

Het is erg verleidelijk om in Stad van Klei een vooraankondiging te zien van de gebeurtenissen op het Tahrirplein zoals sommige recensenten deden. Inderdaad laat dit boek zien hoe log en corrumpeerbaar het ambtelijke apparaat was en hoe vanzelfsprekend mensenrechten werden geschonden onder de noemer van nationale veiligheid. Maar dat zijn basisgegevens van de (toenmalige?) Egyptische situatie, het is nauwelijks een thema te noemen. Het is niet alleen erg gemakzuchtig om alles uit Egypte in het licht te zien van dat ene gegeven waarmee onze krantenkoppen nu vol staan, maar het gaat bovenal voorbij aan de subtiele gelaagdheid van het boek. Stad van Klei is een verontrustend hedendaags Arabisch sprookje dat even virtuoos verteld als in beeld gebracht wordt. Hopelijk zal dat herinnerd blijven lang nadat de nieuwswaarde is vervlogen.

Milan Hulsing
Stad van Klei
(2011)

Oog & Blik / De Bezige Bij
144 pagina’s
€19,90
ISBN 9789054929994

Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.

Recensieweb. Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

alle categorieën

elders op recensieweb

elders op internet

David Lynch in de Egyptische woestijn