Recensieweb - Opinie - Klein leed en menselijkheid troef: de Libris Literatuurprijs schaduwjury 2011

Op de shortlist van de Libris Literatuurprijs 2011 was bij de bekendmaking nogal wat kritiek. Belangrijke titels misten, als De Weldoener, van P.F. Thomése, of Ik was Amerika van Gustaaf Peek. Beide haalden zelfs de longlist niet. Maar nadat wij met Recensieweb, net als voorgaande jaren, een schaduwjury hebben gevormd en alle boeken van de shortlist hebben gelezen, moeten wij erkennen dat deze lijst op zichzelf geen werkelijke valse vruchten bevat. Het zijn stuk voor stuk boeken die hun plaats verdienen.

Gerbrand Bakker, De Omweg.
Peter Buwalda, Bonita Avenue.
Adriaan van Dis, Tikkop.
Esther Gerritsen, Superduif.
Arnon Grunberg, Huid en Haar.
Yves Petry, De maagd Marino.

De problematiek van het doseren

In Tikkop schrijft Adriaan van Dis het verhaal van de blanke Westerling in Zuid-Afrika, een oude idealist genaamd Mulder. Samen met zijn door de zwarte bevolking gehate vriend Donald wil hij in het corrupte, eigenlijk ‘verloren’ land nog eenmaal iets goeds doen: hij wil een verslaafde jongen redden van de ‘tik’, de methamfetamine die het land in zijn greep houdt.

De roman schetst met dit simpele verhaal een beeld van een land en een cultuur, een kunst waar Van Dis – zo heeft hij vaker laten zien – in uitblinkt. Hij maakt met zijn bekende subtiele en eenvoudige schrijfstijl de hitte en de armoe; de beklemmende omstandigheden in het land voelbaar. Maar tegelijkertijd besef je als lezer dat alleen een korte blik in deze cultuur het land tekort doet. Van Dis’ vakmanschap is onbetwist, maar de setting is te klein en de thematiek te grootschalig. De problematiek is te zwaar om de complexiteit ervan op een zo kleine schaal inzichtelijk te maken. Hierdoor blijft de roman te mager en is Tikkop niet onze winnaar.

Een beter gedoseerd verhaal vinden wij in Gerbrand Bakkers De omweg. Dit is eveneens een klein boek, over een vrouw die zich, na een niet nader verklaard medisch bericht, terugtrekt in een landhuis in Wales. Zij verzorgt de dieren, onderhoudt de tuin en sluit vriendschap met een Britse jongeling, die haar in alles begeleidt. Het levert een lieflijk, rustig en zoet erotisch stervensverhaal op, balancerend op de rand van melodramatiek, maar nooit eroverheen tredend.

De omweg is compleet, het bevat mooie symboliek en psychologische gelaagdheid, via ondermeer het hoofdpersonage dat zich spiegelt aan haar literaire levenspartner, Emily Dickinson. Maar de schaduwjury ziet in deze ‘compleetheid’ ook een zwakte. De roman biedt feitelijk niet meer dan een ‘beeld’ van enkele maanden. Bakker levert een stilistisch piekfijn boek af, een mooie leeservaring, maar door een gebrek aan ontwikkeling en juist de keuze voor zo een klein thema, legt de roman het af tegen de concurrenten op de shortlist.

Eveneens een herkenbaar verhaal vindt men in Esther Gerritsens Superduif. Het vertelt van een jong kind met een laag zelfbeeld, dat op gezette tijden de vorm aanneemt van een reusachtige duif en onheil voorkomt. Het boek expliciteert feit en fictie van het jonge kind niet, ook niet wanneer het hier de grip volkomen op kwijtraakt. Daarmee wint het aan geloofwaardigheid, aan stekeligheid. En hoewel deze roman, evenals die van Bakker, slechts het leed van één mens bevat, biedt het open einde zoveel stof tot nadenken dat het er toch bovenuit stijgt.

Ook Superduif is echter geen winnaar, om de simpele reden dat het stilistisch tekort schiet. Het is te eenvoudig, op zinsniveau bevat de roman niet of nauwelijks dynamiek en alle kleur moet van haar opmerkzame observaties komen, niet van een rijk taalgebruik. Gerritsen is een plotschrijver, geen groot stilist en daardoor is Superduif in vergelijking met de andere romans op deze lijst het grootste kwalitatieve twijfelgeval.

Niet alleen personages, maar ook complete mensen

Met De maagd Marino doet Yves Petry iets wat hem te prijzen valt; hij steekt zijn nek uit om een zeer gewaagde roman te schrijven. Gebaseerd op de waargebeurde feiten van de twee Duitse mannen die ervoor kozen elkander respectievelijk te doden en op te eten, en om bewust opgegeten te worden, schetst hij het psychologische portret van Bruno en Marino. Hoe komen deze twee mannen tot hun ultieme daad?

De roman opent met Marino’s gruweldaad: hij ontmant Bruno en snijdt biefstukjes uit zijn billen. De rest van het boek bevat de verwording van de gedreven, gelukkige academische docent Bruno tot een depressief, levensmoe mens en die van de verwarde, schuwe Marino tot een kannibaal.

De personages zijn menselijk, zijn in al hun stappen te volgen en roepen zelfs sympathie op in al hun gekte, behalve tot het punt waar ze hun écht onbegrijpelijke plan besluiten uit te voeren. Voorbij dat punt weet Petry zijn lezer niet meer te overtuigen. De schaduwjury prijst de auteur om de gewaagdheid van zijn roman en de kunst om van een gek een mens te maken, maar ziet de pogingen een onmenselijke daad menselijk en begrijpelijk te maken vlak voor de climax stranden en beschouwt de psychologische teloorgang van de karakters tenslotte toch niet als volbracht, niet ‘geslaagd’.

Rationaliteit en verwachting

Een roman waarin de karakters uiteindelijk wel complete mensen blijken, is Huid en Haar, van Arnon Grunberg. Het hoofdpersonage Roland is een econoom aan de universiteit van Fairfax, die gelooft in systemen: in vraag en aanbod. Een mens hoeft alleen te voorzien in wat van hem verwacht wordt, zo lijkt zijn levensovertuiging te zijn. Maar ondanks zijn verwoede pogingen slaagt hij er niet in zijn omgeving tevreden te houden. Zijn baas, zijn ex-vrouw, minnares en vriendin willen allemaal iets wat hij niet bieden kan, namelijk intimiteit.

Ondanks het van Grunberg bekende en zeker ook in Huid en Haar aanwezige cynisme en lethargie, laten de personages net voldoende gevoel en assertiviteit zien om werkelijk inleefbaar menselijk te worden. Daarmee is deze roman voor Grunberg ongewoon ‘warm’. Tegelijkertijd zijn figuren als Roland representanten van iets heel universeels: de verwachting en het niet daaraan kunnen voldoen. Ze worden zo, ondanks hun ‘kleine’, menselijke problemen een verwezenlijking van grootse problematiek. Het leidt tot een grootse roman. Een van Grunbergs beste, zo oordeelt de schaduwjury.

Huid en Haar is daarmee de enige echte concurrent van Peter Buwalda’s fantastische debuut Bonita Avenue. Deze roman, die uiterst secuur van compositie is, maar nooit gecomponeerd overkomt, die gefragmenteerd is zonder indicatie van tijd en ruimte, maar desondanks steeds begrijpelijk blijft, vertelt het noodlotsdrama van de familie Sigerius: met Siem, zijn dochter Joni en haar vriend Aaron als protagonisten. Gedrieën vechten zij met zichzelf, met schaamte, seksualiteit (of het volstrekte ontbreken daarvan) en met machtsverhoudingen.

Buwalda wisselt zijn perspectief voortdurend af tussen verschillende personages en tijdperken, maar laveert even gemakkelijk tussen rationaliteit, krankzinnigheid en inzinkingen en oprechte liefde. Pas op de laatste bladzijde vallen alle puzzelstukjes van de plot ineen, en toch vertrouw je vanaf de eerste pagina dat de gaten zullen worden ingevuld. Buwalda verkent de grenzen van de menselijkheid, de perversie en de intermenselijke verhoudingen en houdt hierbij de spanningsboog voortdurend zo hoog dat hij in de ogen van deze schaduwjury de Librisprijs zondermeer verdient.

Eindoordeel

Vier van de zes romans vallen voor de eindwinst af op hun eigen zwaktepunten, Huid en Haar en Bonita Avenue hebben dit niet en daarom acht de schaduwjury deze romans de belangrijkste kanshebbers voor de Libris Literatuurprijs 2011. Het feit dat Grunberg met zijn roman vooral iets ‘toevoegt aan zijn oeuvre’, dat hij aanzet tot denken, uitdaagt en grote thema’s aansnijdt, maar een enkele losse lijn overlaat, terwijl Bonita Avenue een afgerond geheel vormt, een roman die volledig op zichzelf staat, maakt dat de schaduwjury uiteindelijk unaniem voor Bonita Avenue kiest.

Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.

Recensieweb. Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

alle categorieën

elders op recensieweb

elders op internet

Klein leed en menselijkheid troef: de Libris Literatuurprijs schaduwjury 2011