Recensieweb - Opinie - Verslag van een ruimtereis blijft aan de grond

Vijftig jaar geleden won de Sovjet-Unie een belangrijke slag in een decennia durende prestigestrijd: ze brengen de eerste mens in de ruimte. Op 12 april 1961 wordt Joeri Gagarin in een ronde capsule, nauwelijks groot genoeg voor een mens, in een baan om de aarde geschoten. Ondanks de technische problemen die onvermijdelijk zijn bij dit soort pionierswerk weet Gagarin 108 minuten later terug te keren op de aarde, in Sovjetgrondgebied nog wel. Gagarin wordt een volksheld, de Sovjetautoriteiten laten hem de gehele wereld rondtoeren als een popster. En net als menig popster verliest Gagarin zich in de roem, de drank en de vrouwen. Zeven jaar na zijn grote, en enige, triomf stort hij met een simpel vliegtuigje neer. Een historisch zeer significante gebeurtenis met een tragische held: ideale ingrediënten voor een groots, meeslepend verhaal over een moderne Icarus. De ‘graphic novel’ Gagarin van scenarist Rob van Scheers en tekenaar Gustavo Garcia is echter groots noch meeslepend.

Wetenschapsjournalist Van Scheers deed in Rusland uitgebreid onderzoek naar dit onderwerp. Gelukkig voor hem zijn veel belangrijke locaties vrijwel onveranderd gebleven waardoor hij in staat was vele foto’s te nemen die als basis dienden voor de tekeningen. Het voordeel hiervan is dat het verhaal, waarvan de Sovjets indertijd alleen de noodzakelijke feiten vrijgaven, nu van veel details en vooral beelden zijn voorzien. Zo heeft illustrator Garcia de ruimtebasis waarvan Gagarin gelanceerd werd zeer gedetailleerd kunnen weergeven en zien we nu hoe bizar de omstandigheden waren waarin Gagarin rond de aarde vloog. Zijn capsule blijkt een soort overmaatse metalen hamsterbal te zijn met in de vloer een patrijspoort waardoor hij de ruimte kon zien. Het nadeel van al dat, ongetwijfeld deugdelijke, onderzoek is dat het een goed verhaal in de weg staat.

Het grootste probleem bij Gagarin is dat Van Scheers niet lijkt te kunnen beslissen welk soort verhaal hij wil vertellen op basis van de historische feiten. Hij presenteert simpelweg een aantal gebeurtenissen in chronologische volgorde zonder enige spanningsboog, rode draad of anderszins artistiek idee. Het resultaat daarvan is dat het verhaal rammelt: sommige gebeurtenissen zijn tot in overbodig detail uitgewerkt, zoals het feit dat hoofdingenieur Koroljov tijdens Gagarins huldiging met pech langs de weg stond, terwijl Gagarins verleden of het feit dat hij een vrouw en twee kinderen had nagenoeg onbesproken blijven . Het lijkt alsof de journalist per se elk interessant weetje dat hij heeft ontdekt in deze strip heeft willen verwerken.

Van Scheers is daarbij volkomen vergeten aandacht te besteden aan de persoonlijkheid van het titelpersonage. Her en der probeert hij hem wel wat persoonlijke bespiegelingen toe te dichten, maar wanneer de bordkartonnen Gagarin tijdens zijn vlucht ineens gaat filosoferen over Icarus werkt dat vooral averechts: het benadrukt alleen maar hoe weinig aandacht er verder is voor enige persoonsontwikkeling. Dit maakt identificatie of medeleven met de hoofdpersoon bijna onmogelijk. De spanning van de lancering, de tragische teloorgang van Gagarin en zijn trieste dood – het zal allemaal wel.

Dit gebrek aan verbeeldingskracht zou de auteur nog vergeven kunnen worden, zelfs droge verslaggeving kan in principe een interessant boek opleveren, maar de betuttelende schrijfstijl maakt ook dit lastig. Van Scheers wil graag uitleggen, en dat doet hij dan ook de hele tijd; ook wanneer een scène voor zich spreekt moet er een tekstkader in beeld komen, met vreselijk opgeblazen zinnen als ‘[Hier] volgt een confrontatie tussen het toen en de moderne tijd.’ Het meest vervelende is echter nog de manier waarop de Sovjets worden neergezet. Hoofdingenieurs van de Russische ruimtevaart lopen rond met mappen waarop staat ‘5-jarenplan sovjet ruimtevaart [sic]’, hebben allerlei rare rituelen, drinken te veel wodka en zeggen ’njet’, zodat de lezer niet vergeet dat we met Russen te maken hebben. Hergé zou je nog kunnen vergeven dat de Russen in Kuifje in het land van de Sovjets uit 1930 wandelende karikaturen zijn, maar van iemand die, lang na het einde van de Koude Oorlog, zelf in Rusland geweest is, zou je een iets genuanceerder beeld verwachten.

Het tekenwerk van Gustavo Garcia gaat helaas gebukt onder hetzelfde euvel als het verhaal: het leeft niet. Garcia heeft ontegenzeggelijk een vaardige pen en hij bezit een duidelijk talent voor het gedetailleerd en realistisch weergeven van gebouwen en apparaten. Een vliegbasis, een busje of een raket; het komt overtuigend tot leven. Dit in tegenstelling tot zijn mensen: anatomisch gezien ‘kloppen’ ze weliswaar maar de gezichten hebben nauwelijks iets eigens en zijn bovendien volkomen uitdrukkingsloos. Daarnaast maakt hij te nadrukkelijk gebruik van Photoshop-effecten, iets dat op zich niet storend hoeft te zijn, maar Garcia’s dikke lijntekeningen combineren slecht met zijn weinig subtiele digitale airbrushvegen en vervagingen. De combinatie van bijna robotachtige personages en Photoshop-esthetiek maakt het geheel te klinisch, zielloos.

Al met al is Gagarin zeer geschikt voor liefhebbers van ruimtevaart, ondanks de clichématige manier waarop de personages zijn neergezet, geeft het een overtuigend beeld van de omstandigheden rond deze historische lancering. Ook misstaat het niet als educatieve strip in een schoolbibliotheek. Maar als graphic novel, zoals het nadrukkelijk genoemd wordt, functioneert het niet omdat het geen artistieke meerwaarde of verbeeldingskracht bezit. Het veelvuldige verwijzen naar de Icarus-mythe benadrukt alleen maar hoe weinig poëtisch dit verhaal is. Het weet het niveau van platte verslaggeving niet te ontstijgen.

Rob van Scheers (scenario) & Gustavo Garcia (tekeningen)_Gagarin_ (2011)
Lebowski
122 pagina’s
€17,50
ISBN 9789048809851

Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.

Recensieweb. Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

alle categorieën

elders op recensieweb

elders op internet

Verslag van een ruimtereis blijft aan de grond