Lucette ter Borg
Het cadeau uit Berlijn
(2007)
Cossee
270 pagina's
€ 10,00
ISBN 9789059360396
bij Athenaeum Boekhandel
(24-uurslevering)
oordeel
(3/5)
andere recensies
Hitler als operaliefhebber
door Roel van Diepen, 18 mei 2005
Andreas Landewee is zesenzeventig jaar oud wanneer hij het besluit neemt om vanuit Duitsland te emigreren naar Canada. Samen met zijn jongste zoon Wolfgang koopt hij een stuk land, een vervallen nederzetting uit de goudzoekertijd, in het uitgestrekte bosgebied van Brits Columbia waar ze samen trachten een nieuw, zij het sober, bestaan op te bouwen. Andreas wil, wanneer hij uit Duitsland vertrekt, alleen die zaken meenemen die nog daadwerkelijk van enige betekenis voor hem zijn. Zijn langspeelplaten, zijn boeken en ook zijn jachtgeweren behoren daartoe, maar zijn allergrootste bezit is de Bechstein-vleugel die zijn overleden, tweede vrouw Elisabeth toebehoorde. Elisabeth, een beroemd en gevierd Duits operazangeres, kreeg deze vleugel, het cadeau uit Berlijn, in 1938 van een van haar grootste bewonderaars, Adolf Hitler.
In Het cadeau uit Berlijn vertelt Lucette ter Borg het levensverhaal van deze Andreas Landewee vanaf 1900, het jaar waarin hij geboren werd. Tegen de achtergrond van bijna een hele eeuw geschiedenis, met daarin een prominente rol voor de Tweede Wereldoorlog, zien we Andreas opgroeien in een gezin van rondtrekkende muzikanten, kunnen we over zijn schouder meekijken wanneer hij na afloop van de oorlog Duitsland uitgezet wordt en volgen we hem wanneer hij, jaren later, een baan als rentmeester op een groot landgoed in het Duitse Rothenburg krijgt en daar met zijn eerste vrouw Hannelore een gezin sticht.
Het verhaal, dat begint met Andreas’ emigratie naar Canada, beschrijft in zeven hoofdstukken verschillende periodes uit zijn leven. In plaats van te kiezen voor een lineaire vertelwijze, heeft Ter Borg drastisch de schaar gezet in de chronologie van haar vertelling. Een doeltreffende keuze, zo blijkt. Ze weet de lezer op deze manier bij de les te houden door op onverwachte momenten bepaalde voorgaande passages te verduidelijken of juist in een ander daglicht te plaatsen waardoor je slechts mondjesmaat ingewijd raakt in de geschiedenis en de achtergrond van een hele familie. Vooral de oorzaken van de niet altijd even rooskleurige verhoudingen binnen deze familie stellen je geduld en nieuwsgierigheid op de proef. Op bepaalde momenten blijven ze namelijk onopgehelderd, om pas later in het verhaal een duidelijk gezicht en een context te krijgen. Vraag en antwoord lopen zo kriskras door elkaar heen en dat komt de spanningsboog zeker ten goede.
Het nadeel echter van een dergelijke constructie is het fragmentarische karakter ervan. Het is een hele opgave om bijna een hele eeuw geschiedenis de revue te laten passeren binnen een marge van slechts 270 pagina’s. Ter Borg wil te veel vertellen en te veel personages aan het woord laten. Gevolg hiervan is dat het verhaal zich veelal aan de oppervlakte afspeelt en eendimensionaal blijft. Zo maak je kennis met twee generaties van Andreas’ familie, maar wil niemand echt tot leven komen, zelfs de hoofdpersoon niet. De in het verhaal opgevoerde personen blijven slechts personages en krijgen niet de ruimte om uit te groeien tot echte karakters, waardoor je als lezer noodgedwongen op enige afstand blijft. De roman is, zo zegt Ter Borg in een nawoord, ooit begonnen als een zoektocht naar de achtergrond en de familie van haar grootmoeder. Het cadeau uit Berlijn laat zich daardoor misschien ook makkelijker lezen als een familiekroniek, een verslaggeving van deze zoektocht, dan als een roman, waarin doorgaans getracht wordt de menselijke psyche en de drijfveren van de personages inzichtelijk te maken.
Ook de schrijfstijl die Ter Borg hanteert laat het verhaal maar moeilijk tot leven komen en verraadt enigszins haar journalistieke achtergrond. Ze schrijft objectiverend en ingetogen, af en toe op het saaie af, wat tot op zekere hoogte nog wel past bij de teneur van haar vertelling. De vele sfeerschetsen van het natuurschoon komen hierdoor echter niet helemaal uit de verf en dat is misschien wel juist wat dit verhaal zo goed zou kunnen gebruiken. Een likje verf, wat meer kleur en perspectief zou de sfeer en het karakter van de roman in zijn geheel ten goede komen en het verhaal net dat extra beetje leven inblazen waar het om vraagt.
Desalniettemin heeft Lucette ter Borg, die eerder als kunstcritica bij NRC Handelsblad en de Volkskrant werkte en momenteel kunstredactrice bij Vrij Nederland is, met haar prozadebuut Het cadeau uit Berlijn laten zien dat ze het klappen van de zweep kent.
Ze weet een degelijk, solide en vooral ook soepel leesbaar verhaal neer te zetten over de consequenties van niet-alledaagse keuzes. Misschien dat een verandering van onderwerp, een thema dat verder van haar af staat, haar in een volgende roman de ruimte biedt om een levendiger, eigen stijl te ontwikkelen.
Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.
