Bernlef
Een jongensoorlog
(2005)
Querido
132 pagina's
€ 15.95
ISBN 9789041300478
bij Athenaeum Boekhandel
(24-uurslevering)
oordeel
(3/5)
elders op recensieweb
recensie van Hoe van de trap te vallen
recensie van De onzichtbare jongen
Gestolde levens met fijne pen vastgelegd
recensie van Op slot
recensie van Hersenschimmen
recensie van Op slot
Een zwijgzame boerenzoon die een beetje piano kan spelen
recensie van De pianoman
De rode droom overbrugt vele kilometers
recensie van De rode droom
Schaduwjury: Verbazing troef, verwondering wint
opiniestuk
andere recensies
Bernlef herschreef prozadebuut
door Peter Blok, 12 juli 2005
Op 14 januari 1945 krijgt Michiel voor zijn twaalfde verjaardag het boek Moeder leest voor. Een verhaal daaruit, ‘Hagar en Ismaël’, is voor hem bepalend voor zijn relatie met de geladen wereld om hem heen. De jongen identificeert zich met Ismaël, die net als hij verbannen is. Zijn ouders sturen hem tijdens de hongerwinter vanuit Amsterdam naar het platteland waar hij onderdak vindt bij de familie Tulp. De twee maanden die volgen zijn de laatste van de oorlog, de laatste van Michiels verblijf buiten de stad en ook de laatste van zijn jeugd. Deze gebeurtenissen vormen de kern van Een jongensoorlog, een bewerking door Bernlef van zijn prozadebuut uit 1989, Een achterhoedegevecht.
Michiel is een vreemde in de wereld van het plattelandsdorp, en blijft dat: ‘Er was veel dat voor hem verborgen werd gehouden.’ Dat verborgene heeft deels te maken met de oorlog. Het is hem niet duidelijk waarom hij buurman Soutenbakker, die zaken doet met de vader van het gezin Tulp, toch niet mag groeten. Van zijn klasgenoten krijgt hij de opdracht deze verrader te bespioneren daar zij allerlei broeierigs vermoeden. Bij gebrek aan werkelijke gebeurtenissen zoekt hij steun bij een verhaal, ditmaal gevormd door zijn eigen seksuele fantasie want ook wat dit betreft was er veel voor hem verborgen gehouden. Het is hem niet duidelijk waarom de vrouw met de blonde krullen, Liza, een hoer wordt genoemd of waarom Alie Tulp in bed tegen hem aankruipt. Wanneer hij Jan Tulp samen treft met de vrouw van de dokter is zijn verwarring groot.
Michiel gelooft dat de verwarrende loop der gebeurtenissen te duiden is door tekens: ‘Er waren tekens, dat was alles.’ Een gebeurtenis in de loop van de tweede maand van zijn verblijf maakt in dit verband duidelijk hoe geladen de wereld voor hem is. ‘s Nachts bombardeert een Amerikaans vliegtuig de brug bij het dorp waar de familie Tulp woont. Voor Michiel betekent dit dat het contact met zijn ouders voorgoed is verbroken, maar net als in het verhaal van Ismaël komt een stem in dit geval letterlijk van boven. De neergeschoten piloot duikt onder in de schuur van de familie Tulp. Voor de twaalfjarige jongen hebben deze gebeurtenissen rechtstreeks verband met het bijbelverhaal. Bernlef maakt dit verband ook voor de lezer vanzelfsprekend doordat het verhaal steeds vanuit Michiel wordt verteld. Maar een enkele keer leidt deze vertelwijze tot verwarring doordat hij niet consequent wordt volgehouden. ‘Boy – first regular sleep I’ve got in forty-eight hours’ wringt met het daarop volgende ‘Hij kon de man niet verstaan. Hij sprak een vreemde taal’. Deze twee zinnen overigens zijn exemplarisch voor de stijl die Bernlef in dit boek hanteert; een sobere, haast kale stijl die sterk contrasteert met die van de citaten uit het verhaal over Hagar en haar zoon, een stijl die past bij het beschrijven van alles wat verborgen blijft.
Wanneer de bevrijding uit de verbanning en de bevrijding van de Duitsers nadert, blijkt ook de kindertijd van Michiel voorbij. De betovering van het verhaal uit Moeder leest voor wordt verbroken wanneer de meisjes uit het gezin Tulp het boek bekladden. Als de Amerikaanse vliegtuigen komen, verwacht hij de bevrijding op dat moment, zoals bij het klinken van de stem van de engel in het bijbelverhaal. ‘Maar niets werd zichtbaar, niets veranderde.’ Dat wat voor hem wel zichtbaar leek, het verschil tussen goede en slechte mensen tijdens de bezetting, blijkt aan het eind van het verhaal, wanneer de Duitsers de dokter meenemen, eveneens tot het verborgene te hebben behoord. De wraak op het meisje met de blonde krullen dat op de kar van Tulp het dorp uitgereden wordt, doorbreekt de laatste betovering, die van het seksuele. Bernlefs stijl geeft het verhaal iets terloops en zorgt dat het op een – wellicht té – grote afstand blijft, maar in deze scène verhoogt het het beklemmende: een afschuwelijke gebeurtenis in sobere taal weergegeven. Voor Michiel blijft weinig over. ‘Hij voelde zich bedroefd noch vrolijk, hij voelde eigenlijk niets toen hij op de bok zittend tussen de weilanden van het dorp wegreed.’
Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.
