Jan van Mersbergen
De hemelrat
(2005)
Cossee
175 pagina's
€ 18.90
ISBN 9789059360662
Steun Recensieweb en koop dit boek bij Athenaeum (24-uurslevering)
oordeel
(2/5)
elders op recensieweb
recensie van Morgen zijn we in Pamplona
recensie van Zo begint het
Voorbijrazende vertelling van één nacht
recensie van Naar de overkant van de nacht
interview
opiniestuk
andere recensies
De Hemelrat heeft van relaties geen kaas gegeten
door Luuk van Huet, 5 september 2005
Het begint misschien clichématig te worden om wederom een parallel te trekken tussen films en literatuur, maar in het geval van De Hemelrat van Jan van Mersbergen is het niet te voorkomen. Vaste bezoekers van veelal Aziatische arthouse films, in het bijzonder diegenen die het Internationaal Filmfestival te Rotterdam frequenteren, zijn bekend met een zeer typisch filmisch fenomeen: de zwijgzame roker.
In veel Aziatische films is er tussen de personages sprake van een onvermogen tot communiceren, dat op het witte doek vorm krijgt door het inlassen van pregnante stiltes en harkerige pogingen tot ongedwongen gebabbel. En ondertussen wordt er gerookt als een stam Katharen. Indien de film zelf voldoende diepgang bezit, is de zwijgende roker niet problematisch. Wanneer er in de film echter voor de rest bar weinig gebeurt, roept de zwijgende roker gaandeweg een ontzagwekkende irritatie op.
Twee voorbeelden: In Fallen Angels van Wong Kar-Wai, spreken de drie protagonisten maar een fractie van de tijd die ze verder bijna uitsluitend rokend en zwijgend doorbrengen (goed, één van hen kan niet eens praten, maar dat is niet het punt). Met behulp van voice-overs en acteerprestaties worden hun personages echter wel bijzonder goed uitgediept. In The Beautiful Washing Machine, dit jaar te zien op het IFFR, wordt er echter non-communicatief gepaft dat het een lieve lust is, zonder dat je als kijker veel wijzer wordt over de beweegredenen van personages.
Wat heeft dat te maken met De Hemelrat ? Welnu, in De Hemelrat maken we kennis met Edward, een Amsterdamse student met provinciale roots die een niet bijster enerverend leven leidt. Hij verwaarloost zijn studie en werkt als schoonmaker in een proefdiercentrum van een academisch ziekenhuis. Na zijn werk reist hij terug naar zijn Spartaanse studentenkamertje in de Wibautstraat waar hij zich manmoedig door een pakje peuken heenpaft. Zo gaat Edward’s leven zijn gangetje, totdat hij een zwarte rat vindt in het laboratorium. In plaats van het diertje om te brengen, neemt Edward het mee, omdat hij denkt dat het beestje geluk brengt. En presto! Hij stapt in de tram en voordat je ‘Zeg, kom je hier vaker?’ kan zeggen heeft hij vette sjans met de geheimzinnige Nora. Ze blijkt echter een vriend te hebben die een verliezend gevecht lijkt te voeren met kanker, wat haar frequente bezoek aan het academische ziekenhuis verklaart. Edward en Nora doen de matrassenmambo, roken onstellend veel en het ratje wordt vertroeteld. Edward gaat terug naar zijn geboortegrond om de bruiloft van zijn ex-vriendin bij te wonen. Daar komt hij er en passant achter dat ze het uit heeft gemaakt, omdat hij naar Amsterdam ging om te studeren en het boek eindigt met een nauwelijks onverwachte twist.
Het grootste probleem met De Hemelrat is dat het verhaal weinig om het lijf heeft, maar pretendeert een diepgaand epistel over liefde, trouw, de dood en vergankelijkheid te zijn.
De dialogen tussen Nora en Edward blijven echter steken op het niveau van vervangend vlooien en de suggestie van diepgang wordt niet waargemaakt. Nou weet ik ook wel dat het opsteken van een kankerstaafje niet iedereen in een goedgebekte Humphrey Bogart of een ratelend Tarantino-personage verandert, maar je mag van een schrijver verwachten dat zijn personages (zeker als deze een academische achtergrond hebben) een conversatieniveau bereikt hebben dat hoger ligt dan Nijn-tje Pluis Gaat Naar Het Zie-Ken-Huis.
Als alle beschrijvingen van zwijgzame stiltes en het roken van peuken weggelaten zou worden, zou De Hemelrat een heel aardige, onpretentieuze novelle kunnen zijn. Van Mersbergen schrijft vlot en heeft een goed gevoel voor stijl, maar uit De Hemelrat zou geconcludeerd kunnen worden dat zijn relationele inzicht voor verbetering vatbaar is. Tenzij het natuurlijk de bedoeling was dat het meest innemende, interessante personage van het boek de titelfiguur is.
Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.
Het voortbestaan van Recensieweb mogelijk maken? Steun ons.
