Kees Verheul
Stormsonate
(2006)
Van Oorschot
267 pagina's
€ 19.00
ISBN 9789028240551
Steun Recensieweb en koop dit boek bij Athenaeum (24-uurslevering)
oordeel
(2/5)
andere recensies
Herhaalt de geschiedenis zich?
door Judith Mulder, 6 april 2006
Kan iemand deel uitmaken van het leven van een ander, vroeger of later in de geschiedenis? Is het mogelijk om – in gedachten – het leven van iemand anders te leven? Deze vraag voert Verheul als thema op in zijn roman Stormsonate. Het boek bestaat uit twee verhalen, die op het eerste gezicht geen enkel verband met elkaar hebben. Het eerste deel is een historische roman over het politieke en culturele leven tijdens de Romantiek, terwijl het tweede deel een autobiografisch relaas van Verheuls oorlogsverleden omvat.
In dit tweede verhaal, ‘De vervulling’, beschrijft Verheul vanuit zijn eigen perspectief de Tweede Wereldoorlog. Zijn gedachten voeren terug naar de tijd waarin hij samen met zijn broer Wim en zijn moeder de oorlog in Hengelo meemaakt. Zijn vader is er weliswaar ook, maar zijn ouders reageren zo tegengesteld op onraad, dat deze tijd een wig tussen hen drijft. Deze verschillende opstelling leidt tot veel spanning in het gezin, hetgeen Verheul op indringende wijze weergeeft.
‘Bij een angstaanjagend loeien van het luchtalarm verstoppen wij ons onder de houten tafel. Dankzij haar [moeders – JM] blos en haar blik lijkt het een spelletje. Of we samen in een bos op vakantie zijn.’ De naïeve moeder, die uit onwetendheid nogal lacherig doet over de oorlog, wordt door de vader op vijandelijke wijze verstaan gegeven dat een houten tafel weinig bescherming biedt tegen bombardementen; er zijn niet voor niets betonnen schuilkelders gebouwd! Als lezer voel je de spanning van de krampachtige situatie waarin iedereen op zijn woorden let om de vrede in huis te bewaren. Wat lang niet altijd lukt… ‘De vader valt uit met een tirade op nog net beheerste toon, waar ik woorden uit opving als “snap je dan niet” en “zo’n onnozel plankje”. Daarna zijn schampere lach.’
Reageerde de vader echt zo onvriendelijk, of was ‘het inbeelding naar analogie van de tientallen latere keren dat ik willoos verstijfd in onze huiskamer mijn ouders gekibbel achter de muur probeerde te volgen?’ Het lijkt er inderdaad meer op dat Verheul zijn verhaal naar analogie opschrijft. Hij probeert zich het leven van zijn ouders voor te stellen. Hij probeert de geschiedenis weer op te roepen. Hiermee hoopt hij te achterhalen wat zijn ouders in de oorlog gevoeld en gedacht hebben. Het is dus niet, zoals de achterflap stelt, geschreven vanuit ‘de ogen van een heel opmerkzaam, scherp observerend kind’. Een uitzondering hierop volgt de beschrijving van de terugkeer van de vader uit Gronau. Als een wandelaar hem op klompen tegemoet komt lopen, ‘... trillen mijn voeten of ik op hem af ga rennen. Maar nee. Ik draai mij om en nog geen tien tellen later sta ik in onze keuken. “Ik heb hem gezien!” […] Ik glunder als ik zie hoe ze bang begint te stralen. Het is gelukt: vóór mijn broertje. Eerder dan mijn vader zelf. Ik draai mij om en zet het weer op een lopen.’ Verheuls ervaringen verhalen inderdaad over zijn kindertijd, maar het is zeker niet opgeschreven vanuit het perspectief van een klein kind. Daarvoor zijn de meeste herinneringen te doordacht, te logisch, te observerend en opmerkzaam.
De gebeurtenissen in ‘De vervulling’ worden allemaal op ingetogen wijze beschreven. Verheul schetst de uiteenlopende karakters van zijn ouders, de trauma’s die zijn vader heeft opgelopen in Gronau en die zijn weerslag hebben op het opgroeiende leven van de zonen Verheul. Hij baseert zijn verhaal op zijn eigen herinneringen, dagboekfragmenten, ervaringen van nu, afgewisseld met anekdotes die hij later van zijn moeder heeft gehoord en verhalen van nog weer anderen. En dat is net iets te veel van het goede. Het haalt de kracht en ook de vaart uit het relaas van zijn oorlogsverleden. Door de verschillende flarden, een emotionele beschrijving van de angst in de oorlog, gevolgd door een feitelijke beschrijving van het belastingkantoor in zijn latere staat, is het moeilijk om je in te leven. Het verhaal is te versnipperd, wil te veel een compleet beeld schetsen van heden en verleden en behandelt daardoor te veel uitstapjes. Hierdoor vormt ‘De vervulling’ geen geheel.
Tussen dit autobiografische en het eerste verhaal, ‘Onweer in de Alpen’, zijn geen directe verbanden te leggen. ‘Onweer in de Alpen’ beschrijft het leven van de pasgetrouwde Tutcheff, waarover ook Verheuls eerdere boek Villa Bermond gaat. Het verhaal, dat het midden houd tussen documentaire en historische roman, speelt zich af in 1828, de tijd van de Duitse Romantiek. Het schetst een heel aardig beeld van het huichelachtige milieu waarin Theodor Tutcheff en zijn geliefde Leonore zich bevinden. Balzalen, rijtoeren, de keus voor Engels dan wel goudkleurig behang en gesprekken over politiek en cultuur houdt deze mensen bezig. Door Verheuls taalgebruik met woorden als ‘rêverieën’ en ‘bête’ voel je direct het verheven, elitaire karakter van deze mensen. Maar meer voelde ik bij het lezen van dit verhaal helaas ook niet. Verheul stelt zich op als een buitenstaander, als een waarnemer. Waar de versnippering het tweede verhaal nekte is het hier de strikte distantie die het moeilijk om je als lezer te identificeren met de Tutcheffs. Zou de geschiedenis toch een opwaartse lijn te zien geven, waardoor het zowel voor Verheul als ook voor de lezer onmogelijk is om deel uit te gaan maken van de geschiedenis, van het leven van de Tutcheffs en de Verheuls in oorlogstijd?
Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.
Het voortbestaan van Recensieweb mogelijk maken? Steun ons.
