Recensieweb - Recensie van Gerbrand Bakker, Boven is het stil

In Boven is het stil gebeurt eigenlijk niks. Helmer van Wonderen, 55 jaar, nooit getrouwd, woont met zijn vader op de boerderij. Moeder en tweelingbroer zijn dood, vader ook bijna. Helmer staat op, melkt de koeien, telt de schapen. Af en toe brengt Helmer zijn vader boven wat te eten (niet te vaak, want dat verdient de ouwe zak niet) of helpt hij hem naar de wc. Soms komt de buurvrouw koffie drinken, daarna gaat Helmer maar weer eens koeien melken. Of mest kruien.

Helmer had ooit een tweelingbroer, Henk, die op zijn negentiende verdronk doordat zijn aanstaande de auto van de dijk reed. Sindsdien voelt Helmer zich nog maar half. Henk zou de boerderij overnemen, en er met Riet, de aanstaande, een gezin stichten. Helmer heeft wel de boerderij overgenomen, maar nooit een gezin gesticht.
Op een dag krijgt Helmer een brief van Riet. Ze wil hem komen opzoeken. Haar 19-jarige zoon Henk (!) komt bij Helmer inwonen, en langzaam worden de taaie dagen op de boerderij iets levendiger. Tussen de gewoontegestuurde handelingen en bijna simplistische gedachten van Helmer door rijpt de tijd voor verandering.

Zei ik dat er niets gebeurt in Boven is het stil? Niets is minder waar. Gerbrand Bakker heeft goed geluisterd naar de mensen die zeggen dat schrijven de kunst van het weglaten is. Geen zin te veel staat er in zijn boek, hoeveel triviale handelingen Bakker ook beschrijft. Hij heeft hoogachting voor de lezer, legt niets uit.
Ondertussen heeft alles betekenis: het overal opduiken van tweetallen (twee buurjongetjes, twee onafscheidelijke ezels, twee jongens in de kano), het opnoemen van de plaatsnamen op de kaart van Denemarken die in de slaapkamer hangt, en uiteraard de rol van de nieuwe 19-jarige Henk, de zoon van Riet. Henk rookt, Henk krijgt contact met vader, Henk wordt aangevallen door de bonte kraai die in de es voor vaders raam op diens dood zit te wachten.

Meer laagjes afpellen zou niet eerlijk zijn, wie het boek nog gaat lezen moet zelf tussen de regels ook wat te ontdekken hebben. Rest mij slechts nog de loftrompet te steken over Bakkers taalgebruik. De toon van het verhaal is helder en simpel, het boerenleven passend. Toch zijn de woorden met zorg gekozen, en is elke zin met aandacht geconstrueerd. De precisie waarmee de omgeving, de natuur en Helmers handelingen beschreven worden spreekt van grote liefde voor het woord en voor het beschreven object. Een voorbeeld: nadat melding wordt gemaakt van het bestaan van acht wilgen langs de sloot, en hun exacte plaats beschreven is, neemt Bakker twaalf regels de tijd voor de uiteenzetting van Helmers werkwijze bij het knotten van één bepaalde scheefhangende wilg. Elke handeling, elke rustpauze wordt beschreven. Geen moment krijg je als lezer de neiging dit even over te slaan, je gaat mee in de zorgvuldigheid van het klusje. Een traagheid als deze is in de literatuur de laatste jaren niet meer de norm, maar Bakker brengt de lezer naar het tempo van zijn hoofdpersoon, in plaats van het tempo van zijn verhaal aan de lezer aan te passen. De eenvoud van de dialogen versterkt bovendien het gevoel dat alles op dit erf zich in de hoofden afspeelt, en in het gezamenlijk bewustzijn.

‘Ik heb vader naar boven gedaan. Het bed heb ik uit elkaar gehaald, nadat ik hem in een stoel had gezet. Hij bleef in die stoel zitten als een kalf van een paar minuten oud, nog voor het schoongelikt is; met een ongestuurd wankelend hoofd en ogen die zich nergens aan hechten.’

Overal waar gesproken wordt over Bakkers literaire debuut wordt bovenstaande openingszin geroemd, en terecht. Bakker zelf verklaart dat de zin hem tijdens een bergwandeling te binnen schoot en hem niet meer losliet tot hij het hele boek dat er achteraan kwam opschreef. De zin ‘Ik heb vader naar boven gedaan’ behelst eigenlijk de hele inhoud van de roman: Helmer neemt het leven in eigen hand, zijn vader als onderdrukker wordt afgeschreven.

Boven is het stil is ronduit een prachtig boek, dat iedere literatuurliefhebber in de kast moet hebben staan.

Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.

Recensieweb. Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

nieuwste recensies

Gerbrand Bakker

oordeel

elders op recensieweb

andere recensies

Hoogachting voor de lezer