Martin Schouten
Zelfportret als neger
(2006)
Nieuw Amsterdam
256 pagina's
€ 16.50
ISBN 904680013X
oordeel
(2/5)
andere recensies
Onduidelijk zelfportret
door Willeke Herwig-Donker, 28 december 2006
Wat gebeurt er wanneer iemand de geschiedenis van de jazzmuziek wil schrijven, daar een theorie doorheen mengt over het IQ van negers, het geheel giet in de vorm van een reisverslag en het dan een roman noemt? Het resultaat is dat de lezer geen idee heeft van wat hij aan het lezen is.
Martin Schouten heeft dit alles geprobeerd in zijn boek met de controversiële titel Zelfportret als neger. Als hartstochtelijk jazzliefhebber is hij op zoek gegaan naar de wortels van de jazz, waarbij hij geconfronteerd wordt met verhalen over de slavernij, over bijzondere muzikanten en vooral over vooroordelen. Opvallend in het hele boek is dat de verteller op twee gedachten lijkt te hinken: aan de ene kant is er respect voor de zwarte medemens (die overigens consequent neger wordt genoemd) vanwege de grote betekenis voor de jazzmuziek, aan de andere kant lijkt er geen mogelijkheid onbenut gelaten om te laten zien dat zwarten en blanken heel verschillend zijn, ten nadele van de eerste groep.
De ik-figuur in het boek – die Marten heet – is al vanaf zijn studiejaren dikke vrienden met Willem de Vrede. Wat hen bindt, is de gezamenlijke liefde voor de jazzmuziek. Wanneer Willem een vrouw krijgt die Marten niet lijkt te mogen, bekoelt de vriendschap. Vele jaren later krijgen ze weer contact en pakken ze direct de draad weer op: ze discussiëren over de kwaliteit van jazzmusici en raden elkaar platen aan of af. Samen plannen ze dan een reis naar Amerika om op zoek te gaan naar de wortels van de jazzmuziek. Wanneer alles geregeld is, overlijdt Willem plotseling door een hartaanval. Marten besluit dan de reis alleen te gaan maken, als hommage aan Willem.
Kort voor zijn dood heeft Willem een reeks afscheidscolleges gegeven onder de titel Zelfportret als neger. In het laatste college behandelde hij theorieën van de Amerikaanse geleerde Rushton, die beweert dat zwarte mensen een gemiddeld IQ hebben van 70. Hieruit kan worden opgemaakt dat de gemiddelde zwarte volgens Europese standaarden zwakzinnig is. Een studente heeft De Vrede toen aangeklaagd wegens racisme. Marten gelooft dat de spanning die dit heeft opgeleverd Willems dood heeft veroorzaakt of in ieder geval bespoedigd.
In het hele verhaal wordt gebruikt gemaakt van flashbacks, waardoor de geschiedenis en het heden met elkaar verweven raken. Het gaat dan niet alleen om de geschiedenis van de ik-figuur en van Willem, maar ook om de geschiedenis van de negers in Amerika en vooral om het verleden van de jazz. Door al deze lagen in het verhaal wordt het erg onoverzichtelijk. Wat het er niet beter op maakt, is dat Marten regelmatig stukken tekst opneemt die door Willem zouden zijn geschreven als voorbereiding op de reis. Je hebt dus eigenlijk te maken met twee verschillende auteurs, waardoor je steeds in de gaten moet houden wie wat heeft geschreven.
Martin Schouten heeft te veel informatie in een boek willen proppen. De geschiedenis van de jazzmuziek is in deze vorm geen stof voor een roman maar bestaat vooral uit droge feiten. Het is ook verwarrend dat feit en fictie erg zijn vermengd. Het is waargebeurd dat een studente een hoogleraar aanklaagde vanwege colleges over de theorieën van Rushton, maar deze hoogleraar heette geen Willem de Vrede en hij is niet overleden. Ook staat niet vast dat hij een jazzliefhebber was. De geschiedenis van de slavernij wordt uit de doeken gedaan aan de hand van gesprekken met mensen in Amerika, maar het is niet duidelijk wat daarvan waar is en wat niet. Hierdoor raak je als lezer in verwarring en weet je niet wat je wel en niet moet geloven.
Het boek van Schouten is dus een diffuse mix van feit en fictie, (pseudo-)wetenschap en jeugdsentiment, liefde voor jazz en een haat-liefdeverhouding met ‘negers’. Het is een reisverhaal, wetenschappelijk essay, geschiedenisverhaal en roman in één, en daarmee heeft Schouten te hoog gegrepen. De niet in jazz geïnteresseerde lezer zal na een hoofdstuk afhaken vanwege de vele namen en termen die worden genoemd maar niet uitgelegd. De lezer die wel van jazz houdt, zal zich ergeren aan de dingen die Schouten erbij sleept om het verhaal interessanter te maken. Het zelfportret is helaas te vaag om herkenbaar te zijn.
Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.
Het voortbestaan van Recensieweb mogelijk maken? Steun ons.
