Recensieweb. Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

nieuwste recensies

De tragiek van grootheden

door Mabel Mauritz, 10 oktober 2007

[Dit is een recensie in het kader van de AKO Literatuurprijs Schaduwjury
A.F.Th. maakt voor zijn roman Het schervengericht gebruik van twee gebeurtenissen uit het leven van de filmregisseur Roman Polanski. Op 9 augustus 1969 werd Polanski’s vrouw, de hoogzwangere Sharon Tate, samen met vier vrienden vermoord door leden van The family, een sekte geleid door hippiegoeroe Charles Manson. Na deze gruwelijke gebeurtenis werd Polanski in 1977 gearresteerd wegens geslachtsgemeenschap met een minderjarige. Hij werd veroordeeld tot negentig dagen psychiatrisch onderzoek in hechtenis, maar kwam na tweeënveertig dagen vrij. In februari 1978 vluchtte hij naar Parijs, zijn geboortestad, uit angst voor verdere vervolging in Amerika.

In Het schervengericht, onderdeel van de cyclus Homo Duplex, creëert Van der Heijden de fictieve situatie waarin Polanski bij Charles Manson op de Extra Beveiligde Afdeling van de Choreo gevangenis in Californië wordt ondergebracht. Een opzet die mij doet denken aan de roman als naturalistisch laboratorium waarin personages door afkomst, milieu en moment gedetermineerd handelen terwijl de schrijver zijn objectieve bevindingen vastlegt. Beide personages verblijven met een geheime identiteit in het gevang. Polanski heeft als schuilnaam Remo Woodehouse. De lezer leert Charles Manson kennen als Scott Maddox, de kleine gezwachtelde schoonmaakvrijwillige. Woodehouse ziet Maddox bij aankomst in de gevangenis en hij geeft zich op als tweede vrijwilliger. Tijdens hun dagelijkse schoonmaakwerkzaamheden, onder toeziend oog van de nieuwe bewaker Spiros Agraphiotis alias de Griek, die als de God Apollo al eerder opdook in A.F.Th.’s werk, raken ze in gesprek. Twee grootheden die door hun kleine postuur tot elkaar zijn aangetrokken. Wanneer ze elkaars identiteit ontrafelen begint het psychologische ‘experiment’.

De structuur van de roman verwijst naar de realiteit. De roman beslaat de zes weken waarin Roman Polanski zijn gevangenisstraf heeft uitgezeten, beginnende bij zijn aankomst in het gevang en eindigend bij zijn vertrek. Daaraan is de halve week toegevoegd die leidde tot zijn verbanning uit Amerika. In elke week wordt elke dag in fragmentarische hoofdstukken vanuit verschillende perspectieven beschreven. Het perspectief van de verteller wordt afgewisseld met het perspectief van de Griek die zelf zijn eigen verhaal vertelt en verslag doet van zijn ervaringen in de gevangenis.
Hoewel de roman de tijd chronologisch in weken en dagen weergeeft, pendelen we met de personages tussen heden en verleden, om zo alle details te leren kennen van wat Van der Heijden beschouwt als de ‘mythologie van onze tijd’. Met daaraan toegevoegd de dimensie van de Homo Duplex cyclus waar in Het schervengericht Spiros Agraphiotis de spil van de actie blijkt te zijn. De levensloop van Woodehouse en van Maddox zijn door hem op een vergaande manier met elkaar verbonden.

De dynamiek van Het schervengericht bestaat uit de afwisseling van de fragmenten, gecombineerd met een zorgvuldige dosering van onthullende of verhullende informatie en met het verschuiven van nadruk op de twee perspectieven. Tegelijkertijd ervoer ik het onthullen van verhulde informatie als een lichte zwakte in de roman. Een voorbeeld: in eerste instantie verbergt A.F.Th. de achtergrond van Remo Woodehouse. In een brief aan zijn vader schrijft Remo dat de gevangeniscensors ‘de taal’ niet kennen, terwijl plotseling zo’n twee honderd pagina’s verder geschreven staat dat Remo als jongen ‘de romans van Jack London gelezen [had], voorzover ze in het Pools waren vertaald.’ Het blijkt een foefje van de auteur te zijn: informatie geheim houden door een algemene term te gebruiken om vervolgens plotseling de specifieke term aan het verhaal toe te voegen. Dit procédé creëert een voorspelbaarheid en inzicht in de schrijfstrategie van de auteur en dat vind ik jammer. Dit aspect doet gelukkig geen afbreuk aan de kwaliteit van de roman.

Van der Heijden heeft een prettig leesbare en interessante roman geschreven waarbij de omvang van 1051 pagina’s geen belemmering vormt. Het schervengericht geeft een geloofwaardig inzicht in de motieven die zich onder de opvattingen van de hippiegoeroe en moordenaar Charles Manson zouden kunnen bevinden. Ook is A.F.Th. zeer geslaagd in het weergeven van de ontwikkeling van Remo die door het isolement van de gevangenis en zijn onwillige confrontatie met de veroorzaker van zijn “walgelijke verdriet” zijn tragedie kan laten uitmonden in de voor elke tragedie vereiste maar tot dan toe nog ontbrekende catharsis.
De roman biedt stof tot nadenken over thema’s als identiteit en toeval. Ook zijn wij getuigen van een alternatieve geschiedenis van de totstandkoming van de hippiecultuur. Bovendien confronteert de roman ons met het schervengericht, een procédé uit de Griekse oudheid dat het verbannen van mensen met teveel macht inhoudt. Het blijkt een nog altijd springlevend mechanisme te zijn in de mediageoriënteerde samenleving. Een competitief spel waarin grootheden die de “goden” (in de roman gerepresenteerd door onder andere de media en het rechtssysteem) proberen te trotseren buiten spel worden gezet. Het is een spel van macht waarin fictie regeert en dat heeft A.F.Th. nauwkeurig voor ons vastgelegd. De Homo Duplex wordt vervolgd.

Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.

Dit artikel is geprint van Recensieweb - www.recensieweb.nl.

Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.