Recensieweb. Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

nieuwste recensies

Leven van de Tweede Wereldoorlog tot nu

door Elisa Jansen, 12 oktober 2008

(Dit is een recensie in het kader van de AKO Literatuurprijs Schaduwjury)
Wies Bouwmeester wordt na de Tweede Wereldoorlog geconfronteerd met de arrestatie van haar vader wegens collaboratie. In de roman Nieuw-Lelievelt beschrijft Robert Anker (1946) de invloed die de oorlog heeft op een oorlogskind en diens verdere leven. Wies’ leven neemt na de bevrijding een wending, zij besluit zich in te zetten voor de opbouw van het naoorlogse Nederland. Geheel uit idealisme stort zij zich op de studie bouwkunde, waarmee ze hoopt bij te dragen aan de wederopbouw.

De moeilijkheden van de wederopbouw van Nederland, tegelijk met die van de eigen persoonlijkheid, vormen het centrale thema van Nieuw-Lelievelt. De daden van Wies’ vader vormen de lijn in de ontwikkeling van haar leven. Het beeld van de generatie die de oorlogsjaren als opgroeiende tiener meemaakte en zich na de oorlog als volwassene probeert in te zetten voor het herstel van Nederland wordt mooi neergezet. De sfeer van de vijftiger jaren is herkenbaar. De maatschappij probeert het verleden te boven te komen, ook Wies tracht het verleden achter zich te laten.

Na de bevrijding volgt de confrontatie met de daden van haar vader en de uitwerking hiervan op Wies’ bestaan. De collaboratie die Ruud Bouwmeester aan zijn dochter bekent, valt haar zwaar. Zeker wanneer blijkt dat de ouders van haar Joodse vriend zijn verraden door haar vader. Later komt overigens uit dat Ruud Bouwmeester niet schuldig is aan dit verraad en blijkt dat de ouders van Jakob niet zijn vergast. Deze onzekerheden roepen vragen op, het is onduidelijk voor Wies wat feit en fictie is in haar leven. De manier waarop Robert Anker het oorlogsverleden van Wies’ vader laat doorwerken in haar naoorlogse bestaan, spreekt tot de verbeelding. Hij brengt mooi in beeld hoe mensen hun trauma’s kunnen verwerken. Het lezen van dit verhaal heeft zeker invloed uitgeoefend op mijn kijk op oorlogsverwerking.

Het vertelperspectief wisselt tussen auctoriaal en heel persoonlijk, in de vorm van Wies’ dagboekfragmenten. De positie van de verteller, die verslaglegger is van wat er gebeurt, maar ook de dialoog weergeeft is interessant. Door deze wisseling in vertelperspectief wordt er een breed kader geschetst om het personage in te plaatsen.

Een enkele keer geeft de alwetende verteller in korte zinnen commentaar op het gebeurde, deze opmerkingen zijn verrassende momenten in de roman:’Hij barst uit in een zware lach die over gaat in een lelijke hoest. Minder roken, Ruud.’ Zo uit het niets wil de verteller zijn opinie ten aanzien van Ruud zijn rookgedrag uiten.

Het verhaal kent veel wisselingen van vertellocatie, met behulp van niet meer dan een witregel wordt aangekondigd dat de beschrijving zich gaat richten op een andere omstandigheid. Deze ‘nieuwe’ situaties spelen zich zowel in heden en verleden als in de toekomst af. Door de sprong naar een andere situatie blijven er vragen achter, het nieuwe fragment brengt tevens onduidelijkheden mee. De onzekerheid is een belangrijk motief, de tijdsprongen dragen daardoor bij aan een belangrijk deel van de spanningsopbouw.

De beschrijving van de levensomstandigheden van Wies en haar moeder geeft een mooi inkijkje in hun bestaan. Wies is sterk en nuchter ondanks de moeilijkheden die zij doormaakt. De fragmentarische zinnen waarin Wies’ denken wordt beschreven, spreken mij op een heel directe manier aan. De lange zinnen waarmee Robert Anker het verhaal vertelt, meestal mooi, een enkele keer gekunsteld staan daarmee in een betekenisvol contrast. Op psychologisch vlak intrigeert vooral de relatie tussen Wies en Jakob Lerner: twee mensen met tegenovergestelde oorlogsgeschiedenissen die niet kunnen werken aan een leven samen.

Verder in de roman komt het verdere verloop van de naoorlogse geschiedenis aan bod, de nieuwste geschiedenis vliegt in een hoog tempo voorbij. Anker haalt de filosoof Francis Fukuyama aan, hij bestempelt de val van de Berlijnse Muur als het einde van de Geschiedenis. De aanslag op 9/11 weerspreekt dit einde omdat er een nieuwe strijdronde aanbreekt. De contemporaine geschiedenis zorgt voor actualisering van het verhaal. Aldus rijmt de theorie van Fukuyama mooi met het einde van de roman; vooral als ook nog een reünie, uitmondt in een brand waarbij Wies’ ouderlijk huis, Nieuw-Lelievelt, wordt geruïneerd. Het is een verwoesting die symbool staat voor het afsluiten van haar jeugd.

Deze fraai gestileerde roman leest als een levensechte geschiedenis over de ontwikkeling van een kind tot vrouw waarbij de oorlogsgebeurtenissen de levenslijn vormgeven. De wijze waarop Anker een parallel trekt tussen de maatschappelijke ontwikkeling van Wies en die van Nederland is leerzaam en geeft Nieuw-Lelievelt een extra dimensie.

Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.

Dit artikel is geprint van Recensieweb - www.recensieweb.nl.

Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.