Recensieweb. Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

nieuwste recensies

Het lot van de zachtmoedige

door Floor Schrijvers, 15 oktober 2008

(Dit is een recensie in het kader van de AKO Literatuurprijs Schaduwjury)
Waar kan diepe compassie een mens toe drijven? Dit is een vraag waar de nieuwe roman van Charlotte Mutsaers, Koetsier Herfst, voor een groot deel om draait. De hoofdpersoon, de schrijver Maurice, heeft zijn ouders alleen in de gevangenis gekend. Hier zaten ze opgesloten voor het opblazen van een circus (eenenzestig doden), uit compassie met een vermoorde neushoorn. Als het boek begint is Maurice net de vijftig gepasseerd en kampt hij met een writersblock. Acht jaar geleden heeft hij besloten de buitenwereld de rug toe te keren en sindsdien leeft hij in een zelfgekozen isolement.

Net wanneer hij besluit dat het tijd wordt voor verandering, tijd om te gaan leven, vindt hij op zijn dagelijkse rondje door het Vondelpark een Nokia op het pad. Meteen weet hij: deze is van mijn vrouw. Als hij op de mobiel een smsje krijgt met een uitnodiging die waarschijnlijk bedoeld is voor de eigenaresse, besluit hij in haar plaats te gaan. Zo ontmoet hij ‘Do’, een fanatieke dierenactiviste die uit compassie kreeften bevrijdt. Do heeft op basis van Maurice’s boek Zomerchloor besloten dat hij haar strijd voor dierenrechten zou moeten begrijpen. Volgens Do is het ‘een van de weinige boeken die een lans durven te breken voor de leus gelijke monniken, gelijke kappen,’ en dus voor een gelijke behandeling van dier en mens. Maurice ziet de parallel met het protest van zijn ouders: ‘Als deze vrouw mijn vrouw was, zou ik straks getrouwd zijn met een lid van het Kreeftenbevrijdingsfront. [...] Pappa en Mamma zouden trots geweest zijn op hun zoon’.

Do vraagt Maurice al snel mee te gaan naar Oostende, zodat ze hem kan laten zien waar haar werk als activiste uit bestaat. Maurice accepteert en beschouwt deze reis als hun huwelijksreis. Hij vraagt haar per sms of zij zijn vrouw wil worden, waarna ze antwoordt: ‘Dat was ik al. Je Do’. Do besluit dat ze elkaar pas bij het vertrek, zes maanden later, weer zullen zien, zodat ze zich allebei op hun eigen dingen kunnen concentreren. Met het vertrek eindigt het eerste deel van het boek, dat zich volledig in Amsterdam afspeelt, en verplaatst het verhaal zich naar Oostende. De dagen daar draaien volledig om het redden van kreeften en om het zoeken van vegetarisch eten, want Do wil absoluut niet dat Maurice nog vlees aanraakt. Ondanks het feit dat de huwelijksreis geen plezierreis is en dat de seks gecompliceerd blijft, ontstaat er een intimiteit tussen hen die ze allebei niet eerder hebben gekend.

Koetsier Herfst is een vrij absurde roman, waarin de meest onwaarschijnlijke en bizarre dingen (Do’s aanbidding van Bin Laden als de grootste dichter aller tijden, Maurice’s adoratie van de man achter Nokia als een soort god, de erotische fantasieën van beiden) als heel vanzelfsprekend worden gebracht. De opvattingen van de hoofdpersonages (bijvoorbeeld wat het dierenactivisme betreft) zijn nogal ongenuanceerd. Maurice en Do hebben allebei hun ouders al jong moeten missen en hebben geen echte vrienden. Waarschijnlijk mede door hun eenzaamheid en isolatie van de buitenwereld lijken ze hun relativeringsvermogen kwijt te raken en vervallen ze in extremen: ‘“Radicaliteit bestaat niet”, zegt Do, “Er bestaat alleen rechtvaardigheid.”’ In het boek wordt door Mutsaers zelf meermalen (indirect) de vergelijking tussen dierenactivisme en terrorisme gemaakt: ‘“Dat is de nieuwste mode”, zei Do, “dat terroristen laf worden genoemd.”’ Het is deze extremiteit waardoor je gedwongen wordt zelf de afweging te maken: in hoeverre hebben Maurice en Do een punt, en in hoeverre slaan ze door?

Mutsaers is er in geslaagd hedendaagse thema’s als terrorisme, mobiele communicatie en georganiseerd dierenactivisme aan te kaarten zonder dat de roman zwaar of belerend wordt. Haar absurdisme is soms enigszins geforceerd maar heeft wel een functie: het zorgt voor een vervreemding, het dwingt je al lezend je verwachtingen los te laten en je open te stellen voor wat komen gaat. Dat het boek niet te zwaar wordt komt onder andere door de toon die licht, enigszins laconiek en soms spottend is. Deze toon wordt in de introductie al gezet: ‘Gegroet lezer. Ik draag geen pacemaker, ik voel overal nattigheid, ik draag altijd pyjama’s in bed, mijn zwarte haar wordt nog nauwelijks grijs, ik zwem in oud geld en ontbeer dus diplomatie en handelsgeest, […] mijn beroep is schrijver en ik heet Maurice Maillot. Aangenaam.’ Naar mijn smaak worden er iets te veel ‘hippe’ Engelse woorden zoals ‘crazy’ gebruikt, vooral gezien de leeftijd van het hoofdpersonage, en er staan een paar lelijke zinnen in als ‘we lachten ons een rotje’. Maar de stijl is meeslepend en Mutsaers laat je vaak glimlachen om een originele vergelijking of een grappige vondst. Het verhaal zit ook knap in elkaar: veel dingen komen terug. De aanslag van Maurice’s ouders is de geschiedenis ingegaan als de affaire-Maillot de bain, wat letterlijk is te vertalen als de affaire-badpak. In een scène aan het eind van het boek speelt een zwart badpak van Do een belangrijke rol, waarmee Mutsaers naar de affaire lijkt terug te verwijzen en zo meerdere lagen in het verhaal aanbrengt.

Wat ik jammer vind is dat de personages Maurice en Do soms nogal karikaturaal aandoen, wat ze minder geloofwaardig maakt. Maurice heeft niet alleen een writersblock, maar verzamelt ook pyjama’s en laat zich bevredigen door zijn hond, en is hiermee wel de ultieme ‘loser’. Do is met haar magere lichaam, snorretje, waas van haren op haar benen en de vaak herhaalde knokige ledematen wel erg mannelijk. Verder vind ik het boek niet helemaal evenwichtig wat het tempo betreft: dat ligt vrij hoog in het eerste deel maar neemt in het tweede deel nogal af, waardoor mijn aandacht verslapte.

Deze kritiekpunten nemen niet weg dat Koetsier Herfst een verfrissende en rijke roman is, die je dwingt na te denken over ethische kwesties en die nog lang blijft hangen. Het feit dat Mutsaers lijstduwer voor de Partij voor de Dieren is geweest doet vermoeden dat ze sympathiseert met het dierenactivisme van haar personages. Toch is Koetsier Herfst geen pamflet voor de dierenliefde. De speelse, vaak humoristische toon kan het tragische lot van Maurice en Do niet camoufleren. Het benadrukt het eerder, waardoor je als lezer vooral achterblijft met een gevoel van leegte. Het medeleven met dieren maakt Do en Maurice niet gelukkiger. Het zet ze klem, het maakt hen net als de ouders van Maurice ‘prisoners of compassion’.

Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.

Dit artikel is geprint van Recensieweb - www.recensieweb.nl.

Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.