Recensieweb. Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

nieuwste recensies

• Weinig subtiele thrillernovelle
  (Jan Siebelink - Oscar)
• Anti-biografie
  (Peter Drehmanns - De schrijver en zijn meisjes)
• Helder, onopgesmukt, volmaakt
  (Thomas Verbogt - Perfecte stilte)
• ‘Om de wastafel uit de vloer te trekken.’
  (L.H. Wiener - Shanghai Massage)
• Horror op de Zuidas
  (Thomas van Aalten - De schuldigen)

Russische Nachtmerries en Amsterdamski

door Teun de Waal, 19 oktober 2008

(Dit is een recensie in het kader van de AKO Literatuurprijs Schaduwjury)

‘De eerste nacht kwam de soldaat weer langs. Hij vluchtte door de laatste minuten van een droom. Hij zette zich met zijn stokken af in de sneeuw en trok een spoor in het hoofd van de slaper. Die had deze droom al acht jaar.’

Het is al bijna ochtend als Vitali ontwaakt uit zijn nachtmerrie. Hij bevindt zich in de trein van Moskou naar Amsterdam, waar hij bij zijn neef Ilja, een kunstenaar die daar al enige tijd verblijft, terecht kan. Ilja heeft zijn intrek genomen in een kraakpand dat bewoond wordt door immigranten, die voornamelijk uit Oost-Europa afkomstig zijn. Het is ook Ilja die Vitali in contact brengt met Roman, een schilder van stadgezichtjes die hij overtekent uit fotoboeken. Om enig inkomen te genereren mag Vitali deze schilderijtjes verkopen aan toeristen en aangezien hij niet de enige verkoper is van dergelijke prullaria komt hij al snel in contact met ‘collega’s’. Via deze nieuwe connecties wordt Vitali binnen een mum van tijd opgenomen in het Russische immigrantenwereldje van Amsterdam.

De immigratie naar Nederland vormt voor Vitali een soort ontsnappingspoging aan de nachtmerrie: ‘De droom had hem verrast. Niet de inhoud, want die kende hij zo langzamerhand wel, maar hij had gedacht dat zijn nachtmerries in Rusland zouden blijven.’ In zijn angstdromen keert hij terug naar zijn tijd als militair, waar tijdens het bewaken van de grensregio met Finland, een medesoldaat geheel onverwachts de grens over skiet. Vitali, niet beseffend wat er precies gebeurt, komt pas in actie als de soldaat al uit het zicht verdwenen is. Als straf voor de desertie van de soldaat wordt hij overgeplaatst naar een noordelijk detachement ‘met vijftien verwilderde mannen.’

Het is 1993 als Vitali met de trein aankomt in Nederland, de Sovjet-Unie bestaat inmiddels niet meer. Vitali probeert in Amsterdam een nieuw leven op te bouwen maar tegelijkertijd kan hij niet ontkomen aan het verleden, wat in dit kleine Russische immigrantenwereldje zo stellig aanwezig is. Zij zitten vast in dit verleden waardoor zij in Nederland niet verder komen. Hier hebben zij geen toekomst. ‘Eigenlijk was het hele Russische leven in Amsterdam een schijnvertoning, dacht hij driftig van ademnood. Allemaal waren ze na hun vertrek opgehouden te bestaan.’

Marente de Moor (1972) debuteerde in 1999 met de veel geprezen verhalenbundel Petersburgse vertellingen, gebaseerd op haar ervaringen in Petersburg waar ze als Slaviste geruime tijd doorbracht. De overtreder is haar romandebuut, waarin ze de lezer een inkijkje geeft in het immigranten bestaan van de kleine groep Russen die na de val van de Sovjet-Unie in Amsterdam aanspoelde. De Moor schetst een kleurrijk beeld van die Russische kolonie met een ‘ons kent ons’-mentaliteit, die wel vaker te vinden is in cultureel geďsoleerde groepen. Ze weet de karakters van de ontheemde figuren met al hun eigenaardigheden weer te geven, hoewel dit tegen het ongeloofwaardige aan kan zitten. Neem Lena die ’s nachts alle bewoners van het kraakpand wakker kan krijsen. Zij heeft een collectie van zes schedels, eigenhandig opgegraven in een Amsterdamse bouwput.

De roman wordt sterker naarmate hij vordert. Het is de ontwikkeling van de psychologie achter Vitali en de manier waarop deze intrinsiek verbonden is met de Russische geschiedenis die dit boek de moeite waard maken om te lezen. Er zijn echter ook enkele negatieve elementen op aan te merken Vooral in de eerste hoofdstukken bezondigt De Moor zich nogal eens aan slappe metaforen, zoals de vergelijking van een aangemeerde boot in Hoek van Holland met een gestrande potvis. Hinderlijk is ook het herhaaldelijke gebruik van korte zinnetjes waarmee al dan niet opzettelijk het tempo wordt verstoord. Een ander minpunt is de gefragmenteerde, rommelige structuur van het verhaal, waarin het verleden van Vitali, zijn aankomst, het verblijf in Amsterdam en zijn terugkeer naar Rusland niet helemaal logisch in elkaar schuiven. Alle episodes bevatten interessante elementen, maar het overkoepelende motief – de zoektocht naar de gedeserteerde soldaat – komt niet goed uit de verf.

Niettemin slaagt Marente de Moor er in op indringende wijze de omstandigheden te schilderen waarin een ontheemd, onder zware psychische druk staande groep immigranten zich probeert staande te houden. Wie De overtreder heeft gelezen, begrijpt waarom het geen wonder is dat mensen die zo’n leven leiden soms nogal afwijkend gedrag vertonen. Stilistisch gezien moet Marente de Moor nog groeien, maar dit romandebuut laat er weinig twijfel over bestaan dat er iets groots in aantocht is.

Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.