Abdelkader Benali
De stem van mijn moeder
(2009)
Arbeiderspers
243 pagina's
€ 18,95
ISBN 9789029567091
bij Athenaeum Boekhandel
(24-uurslevering)
oordeel
(3/5)
elders op recensieweb
recensie van Laat het morgen mooi weer zijn
De dictatuur van het uiterlijk
recensie van Feldman en ik
De ongelukkige landing van een schoonschrijver
recensie van De stem van mijn moeder
andere recensies
De sprong van de Schoonspringer heeft veel gevolgen
door Lucienne Klinkenberg, 21 april 2009
In De stem van mijn moeder, de nieuwste roman van Abdelkader Benali, heeft een telefoontje hetzelfde effect als Prousts madeleine-koekje. De naam die verschijnt op het mobieltje van de hoofdpersoon, een Marokkaans-Nederlandse fotograaf, brengt hem terug naar ervaringen uit zijn jeugd. Voordat hij de telefoon opneemt, is de lezer 65 bladzijdes verder en is hij voor een deel op de hoogte van de familie- en liefdesgeschiedenis van deze niet bij naam genoemde fotograaf.
Net zoals in Bruiloft aan zee (1996) en De langverwachte (2002) wisselen verschillende verhaallijnen uit het heden en het verleden elkaar af. De lezer krijgt steeds kleine stukjes geschiedenis voorgeschoteld die al snel een familiedrama blootleggen: de tweelingbroer van de fotograaf is als kind tijdens een vakantie naar Marokko omgekomen bij een duik. De ik-figuur vertelt over hun gezamenlijke jeugd, maar ook over de ontmoeting van zijn ouders, hun emigratie naar Nederland, de fatale vakantie naar Marokko en zijn leven ná de dood van zijn broer, waaronder zijn stukgelopen relatie met zijn vriendin. De twee kinderen die ze van de fotograaf heeft, ook een tweeling, heeft hij nog nooit gezien.
Al deze lijnen verbindt Benali op een knappe, associatieve manier met elkaar, waardoor je vanzelf meegaat in de stroom van herinneringen. Als de telefoon gaat en de naam van de beller verschijnt:
‘De Schoonspringer. Zo heb ik mijn vader genoemd sinds ik als een jongen van een jaar of acht in een stapelbed lag en we de gesprekken afluisterden die hij met zijn vrienden voerde in de woonkamer, gelegen boven onze slaapkamer. [...] [Zijn vrienden] noemden hem zo, en uit hun mond klinkt die bijnaam als een fraai verpakt cadeau. De naam dwarrelde naar beneden, nestelde zich in onze fantasiewereld en kristalliseerde daar uit tot iets wat de werkelijkheid zelf naar zijn hand kon zetten.’
Zette de mythe van de schoonspringende vader zijn zoon aan tot een eigen, fatale sprong? Of heeft de fotograaf zelf wat met de dood van zijn tweelingbroer te maken? Hij Kaïn, zijn broer Abel? De toedracht is niet zo helder dat antwoorden voor de hand liggen, maar
de vragen komen door de vloeiende structuur van de herinneringen, waarin net als bij Proust steeds meer details boven komen drijven, steeds terug en houden daardoor de aandacht van de lezer vast.
Bovenal dragen ze de centrale thematiek: de verschillende reacties van vader, moeder en de overgebleven zoon op deze traumatische gebeurtenis en de wijze van rouwen, dragen bij aan de kloof tussen de eerste en tweede generatie migranten. Die kloof, een thema dat ook in De langverwachte een grote rol speelde, wordt verbeeld door zijn camera, een scherm tussen hem, de wereld, zijn emoties en daardoor ook de lezer. Een treffende metafoor. Zoals ook het verdwijnen van de muziek uit het leven van zijn ouders past bij hun reactie: “Op de plek waar de cassettebandjes hadden gelegen, lag nu een bidmatje dat mijn vader van een familielid had gekregen. Zo verdween de muziek uit ons huis, om plaats te maken voor het verdriet dat naar binnen wilde. [...] Muziek zou het humeur van het verdriet maar verstoren.”
Is de kloof overbrugbaar, het scherm doorbreekbaar? Wanneer de emoties van de ik-figuur wel aan de oppervlakte komen – Benali is dan op zijn best – is zijn verlangen naar een hereniging voelbaar. Zijn moeder is ziek, daar belde zijn vader over, en als ze zelf aan de telefoon komt, blijft ze onheilspellend stil.
‘Ze zegt niets. Noemt me niet bij mijn naam. Ze praat niet tegen mij met die zachte beheerste stem die in mijn herinnering was weggezakt. Haar stem die me altijd kon laten doen wat zij wilde. [...] Ik besef pas hoezeer ik die stem gemist heb, nu ik hem na zoveel jaren nog steeds niet hoor. Ze praat niet met mij.’
Het scherm brokkelt af, de fotograaf bezoekt zijn ouders, zijn ex-vriendin en hun tweeling betreden langzaamaan zijn leven – een nogal snelle ontwikkeling. Waarom wil Eva dat haar kinderen naar een man gaan die vier jaar lang haar mailtjes en telefoontjes onbeantwoord liet? Waarom is moeder opeens weer gaan praten? Gezien de titel van de roman lijkt vooral die laatste ontwikkeling belangrijk, eindelijk komt ze aan verwerking toe, maar navoelbaar is het niet.
Andere mysteries, die Benali duidelijk wel beoogt, zijn niet zo krachtig als je verwacht:
‘Ik terroriseerde hem [zijn broer] tot aan onze laatste zomervakantie en ik zou hem ook daarna nog lastiggevallen hebben met mijn vuisten, blik en woorden als het Ding niet was gebeurd.’
‘Het Ding’ zoals het duistere familiegeheim in Couperus’ Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan¬, maar dan stukken minder spannend, we weten immers al wat er gebeurd is. Net als bij Couperus beïnvloedt de gebeurtenis het leven van alle familieleden, gaan ze allemaal gebukt onder een schuldgevoel, al lukt het Benali niet dat gevoel volledig over te brengen. Daarvoor houdt hij de lezer te veel op afstand – zelfs de namen van de betrokkenen geeft hij niet – en is het perspectief te eenzijdig. Bovendien verwacht je door de mystificatie allerlei ontboezemingen of geheimen maar die stellen uiteindelijk weinig voor: een anticlimax.
Mooie associaties, passende metaforen, prangende vragen, maar ook ontnuchterende antwoorden en ongeloofwaardige wendingen: De stem van mijn moeder wil niet helemaal overtuigen.
Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.
