Marja Vuijsje
Joke Smit – Biografie van een feministe
(2009)
Atlas
496 pagina's
€ 24,95
ISBN 9789045014302
bij Athenaeum Boekhandel
(24-uurslevering)
oordeel
(4/5)
andere recensies
Feministisch boegbeeld Joke Smit wordt nieuw leven ingeblazen
door Phaedra Onclin, 6 november 2009
Dit is een recensie in het kader van de AKO Literatuurprijs Schaduwjury
Eén van Nederlands invloedrijkste feministen is tegenwoordig nog vooral bekend door de naar haar vernoemde scholen voor tweedekansonderwijs. Joke Smit (1933-1981) heeft echter veel meer bereikt dan volwaardig onderwijs voor vrouwen en meisjes. Dit blijkt uit de biografie Joke Smit – Biografie van een feministe, waarin journaliste Marja Vuijsje (1955) het bewogen leven van deze ‘feministe pur sang’ beschrijft.
Als dochter van protestante geheelonthouders, verliepen Smits jeugd en adolescentie conventioneel in verhouding tot het tweede deel van haar leven. Na haar schooltijd aan het gymnasium, studeerde Smit Franse taal-en letterkunde aan de Universiteit van Utrecht, waar ze haar toekomstige man Constant Kool leerde kennen. Na haar huwelijk met Kool in 1956 bleef Smit werken als lerares Frans. Dat was tamelijk ongewoon in het naoorlogse Nederland waar gehuwde vrouwen in overheidsdienst hun baan moesten opgeven. Ook ongewoon was het vertrek van de pas getrouwde Smit voor studiedoeleinden naar Italië, waar zij bovendien een affaire begon.
Biografe Marja Vuijsje, die een ontzagwekkende hoeveelheid bronnen heeft aangeboord, noteert uit de mond van Constant Kool dat ze een echtscheiding hebben overwogen: ‘Maar we vonden allebei toch ook dat verliefdheden nu eenmaal konden optreden. Uiteindelijk hebben wij altijd een meer kameraadschappelijke verhouding gehad.’ Hun huwelijk kreeg de vorm van een open relatie en tot hun (onofficiële) scheiding in 1974 onderhield Smit buitenechtelijke verhoudingen met zowel mannen als vrouwen.
Vuijsje, zelf jarenlang redacteur van het feministische maandblad Opzij en dus geen buitenstaander in de wereld van rebelse vrouwen, geeft toe dat zij van oorsprong geen fan was van Joke Smit:
‘In de tweede helft van de jaren zeventig hoorde ik bij de jonge en meer linkse vrouwen die zich aansloten bij het Feministies Socialisties Platform. Hoewel Joke Smit ook voor mij een begrip was vanwege ‘Het onbehagen’ was zij in mijn beleving iemand uit een andere wereld en uit een andere generatie. Haar mars door de instituties was niet de mijne.’
Hoe kon deze provinciale onderwijzersdochter zich ontwikkelen tot spraakmakend voorvechter van de vrouwenbevrijding? Haar eerste schreden op het feministische pad zette Smit al tijdens haar studietijd. Uit brieven aan Constant Kool bleek ze al vroeg beïnvloed te zijn door Le deuxième sexe, de ‘feministische bijbel’ van Simone de Beauvoir. Na enkele artikelen over Franse literatuur in literaire tijdschriften en kranten als het NRC Handelsblad en Het Parool te hebben gepubliceerd, manifesteerde Smit zich in 1967 voor het eerst openlijk als feministe met de lezing ‘Hoe staat het met de man en de vrouw in maatschappelijk opzicht’. Smit bewerkte deze lezing vervolgens tot het fameus geworden essay ‘Het onbehagen bij de vrouw’, dat kort daarop werd gepubliceerd in De Gids.
‘Het onbehagen bij de vrouw’ handelde over de frustratie van getrouwde vrouwen die meer wilden zijn dan huisvrouw en moeder. Het essay sloeg in als een bom en zorgde er mede voor dat Joke Smit de geschiedenis inging als aanjager van de Tweede Feministische Golf. Smit, inmiddels zelf moeder van twee kinderen en wetenschappelijk hoofdmedewerker aan het Amsterdamse Instituut voor Vertaalkunde, fungeerde als levend voorbeeld van haar opvattingen en richtte eind jaren zestig de feministische actiegroep Man Vrouw Maatschappij (MVM) op.
Gedurende de jaren zeventig bleef Smit actief in de frontlinies van het feminisme, met nadruk op thema’s als legalisering van abortus en volwaardig onderwijs voor vrouwen en meisjes. Ook nadat er in 1980 terminaal borstkanker bij haar werd geconstateerd, zette ze haar werk voort. Op haar drukbezochte begrafenis in september 1981 werd haar eer betoond door alle feministische stromingen waarmee Joke Smit zich het meest verbonden had gevoeld.
Vuijsje is er, ondanks haar bij het feminisme betrokken achtergrond in geslaagd een onpartijdige biografie te schrijven. Voor Joke Smit – Biografie van een feministe putte zij uit Smits vele artikelen, dagboeken en correspondenties, het archief van de MVM en documentaires over Smit. Een mooie bijkomstigheid is dat ook Smits intimi, zoals haar kinderen en geliefden, hun herinneringen, dagboeken en brieven ter beschikking hebben gesteld. Uit Vuijsjes uitgebreide bronvermelding blijkt dat ze ruim vijftig interviews heeft afgenomen met familieleden, vrienden, kennissen, sympathisanten en tegenstanders. Dankzij de vaak relativerende commentaren van tijdgenoten die door het levensverhaal verspreid zijn, weet Vuijsje daarnaast eveneens te vermijden dat de biografie een verheerlijking van Joke Smit wordt. Ook de mindere karaktertrekjes van Smit en de wrijvingen binnen de organisaties waar zij actief was komen ruimschoots aan bod.
Behalve als beschrijvende studie weet Vuijsje het leven van Joke Smit vooral ook als een leesbaar verhaal neer te zetten. Door haar beeldende en toegankelijke stijl is de biografie een combinatie geworden van de goede eigenschappen van fictie en non-fictie. Weliswaar leest de biografie niet als een roman – dat is ook niet een eerste vereiste die aan dit genre gesteld moet worden – maar de speelse afwisseling van zowel persoonlijke als maatschappelijke geschiedenis geven het boek literaire schwung. Qua stijl en inzet van literaire middelen doet het daarmee enigszins denken aan de aanpak van Judith Koelemeijer, die in 2001 met Het zwijgen van Maria Zachea de aandacht trok wegens de romanachtige vorm waarin zij de geschiedenis van haar familie in de jaren vijftig en zestig goot. Dat het Vuijsje niet helemaal gelukt is Koelemeijers ‘literaire’ romanachtige te evenaren heeft vooral te maken met de overdosis al dan niet noodzakelijke historische feiten (‘Het kabinet-Den Uyl had te kampen met een wereldwijde economische crisis.’) en overbodige details (‘Na afloop was er koffie met cake.’)
In Joke Smit – Biografie van een feministe is niet alleen de opkomst van Joke Smit en die van de ‘Tweede Feministische Golf’ vastgelegd, maar de geschiedenis van het naoorlogse Nederland met zijn in hoog tempo veranderende sociale verhoudingen. Ondanks de naar haar vernoemde scholen, straten en parken was de betekenis van Joke Smit vrijwel vergeten door de huidige generaties. Vuijsjes eminente biografie kan bijdragen aan hernieuwde belangstelling voor haar persoon en voor een reanimatie van haar gedachtegoed.
Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.
