Recensieweb. Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

nieuwste recensies

• Een visualiserende zoektocht naar de 27ste letter van het alfabet
  (K. Schippers - Op de foto)
• Ongemakkelijk
  (Frederique Schut - Met Muijs)
• Aan het einde van De Regenboog
  (Michiel Stroink - Of ik gek ben)
• De bijl waarmee een bevroren zee wordt opengespleten
  (A.L. Snijders - Brandnetels & verkeersborden)
• Te kleine liefde
  (Ted van Lieshout - Mijn meneer)

Stilte in dans en woorden

door Linda Ackermans, 25 oktober 2010

Tot het verschijnen van Arthur Japins roman Vaslav kwam niemand ook maar in de buurt van de wijze waarop de Nederlandse dichter Martinus Nijhoff dans onder woorden bracht in zijn gedicht ‘De Danser’. De eerste regels van het gedicht luiden: ‘Onder mijn huid leeft een gevangen dier / Dat wild beweegt en zich naar buiten bijt / Zijn donker bloed bonst, zijn gedrongen spier / Trilt in krampachtige gebondenheid.’ Met Vaslav krijgt Japin het voor elkaar om in romanvorm dezelfde kern van dans te grijpen als Nijhoff deed. Het verhaal van de legendarische danser Vaslav Nijinski dient als houvast voor een liefdevolle beschrijving van de kernthema’s van de dans: passie, strijd en perfectie.

Vaslav Nijinski was vanaf 1909 tien jaar lang de sterdanser van de Ballets Russes, het balletgezelschap van Sergej Diaghilev. Hij werd aanbeden om zijn hoge sprongen, virtuositeit en toneelpersoonlijkheid. Op zijn negentwintigste besloot Vaslav dat hij genoeg had van ballet: op 19 januari 1919 gaf hij zijn laatste optreden, waarna hij nooit meer danste en bijna geen woord meer sprak. De rest van zijn leven bracht hij door in verschillende psychiatrische klinieken ter behandeling van zijn schizofrenie.

In Japins boek wordt dat dramatische moment vanuit drie perspectieven geromantiseerd. Als eerste is de bediende van Vaslav, Peter, aan het woord [zie voor een voorpublicatie Athenaeum.nl]. Hij put uit het besluit van zijn werkgever moed om ook zijn eigen leven radicaal om te gooien. Vervolgens vertelt Sergej Diaghilev, die een haat-liefde verhouding met Vaslav heeft. Diaghilev maakte Vaslav groot, maar is uiteindelijk ook degene die hem te gronde richt. Tot slot ligt het perspectief bij Vaslavs echtgenote Romola. Haar hele leven stelde zij in dienst van de persoon die voor haar ‘de God van de dans’ is.

Japin haalde voor die drie verhaallijnen inspiratie uit Vaslavs dagboeken. De beschikbare historische informatie over de danser is beperkt, maar Japin lijkt daar geen enkele moeite mee te hebben gehad. Het geromantiseerde verhaal hapert nergens en kent prachtige passages. Zo beschrijft Japin in onderstaand citaat de nervositeit die Vaslav voor elk optreden voelt en de opluchting die hij, eenmaal dansend, ervaart. Daarbij heeft Japin niet alleen aandacht voor wat er in Vaslavs hoofd omgaat, maar ook voor alles om hem heen. De lezer wordt op die manier in zijn beleving zowel nerveuze danser als verwachtingsvolle toeschouwer.

‘Ik sta daar en tel de maten. Iedere maat brengt mij dichter naar mijn opkomst. Mijn hart probeert ze in te halen. Als ik zou weglopen, zoals ik eigenlijk wil, zou de hele droom vervliegen. De dirigent zou aftikken, de muziek zou stoppen, de mensen op toneel zouden verdwaasd tot stilstand komen en de zaal in kijken. Dus je blijft staan tot het je tijd is en dan ga je op. Je gaat altijd. En altijd weer blijkt al die angst voor niets te zijn geweest. In minder dan een tel voel je je in dat schitterende schouwspel thuis. De hele tijd was het maar één sprong van je vandaan en nog voor je op de planken landt blijkt al die schoonheid en die vrolijkheid om jou te draaien.’

Japin sleurt je zijn verhaal binnen. Hoe krijgt hij het voor elkaar dat de lezer zich zó verbonden voelt met de wereld die hij beschrijft dat je het boek geen moment meer wilt neerleggen? Waarschijnlijk is het de combinatie van zijn meeslepende schrijfstijl en de intrigerende danswereld. Hij beschrijft niet alleen de schoonheid van dans, maar ook het keiharde bestaan erachter. De kromgroeiende voeten van danseressen die op spitzen dansen, de bloedende tenen en de liters zweet die worden geproduceerd: allemaal hebben ze een plek in Japins roman. Dansers moeten een voortdurende strijd leveren met zichzelf en met anderen om beter te worden, zichzelf te perfectioneren. Japin lijkt datzelfde te doen in literair opzicht. En met succes.

Toch weet de lezer aan het einde van de roman weinig over Vaslavs leven, zijn belangrijkste werk en zijn gevoelens. Bekende choreografieën die Vaslav maakte, zoals L’Après-midi d’un Faune of Le Sacre du Printemps, komen slechts terzijde aan bod. Ze hebben echter op meesterlijke wijze toch een plekje in de roman gekregen: alleen zichtbaar voor de lezers die de choreografieën goed kennen. De nadruk ligt op wat Vaslavs besluit om nooit meer het toneel op te gaan teweegbrengt. Zo krijgt het liefdesleven van Peter en zijn uiteindelijke beslissing erg veel aandacht. Misschien wilde Japin met de hoofdstukken van Peter tegenwicht bieden aan de verhalen van Romola en Diaghilev die het ballet centraler stellen?

Japin heeft duidelijk moeten kiezen welke aspecten van Vaslavs leven hij wilde belichten. Het eindresultaat is een toegankelijk boek voor lezers die geen voorkennis hebben van dans of van de danser Vaslav Nijisnki dat tegelijkertijd boeiend genoeg blijft voor de lezers die wel over die kennis beschikken. Japins lyrische vertelwijze zorgt daarvoor. Uit de wijze waarop hij het danserslichaam beschrijft, spreekt één en al bewondering:

‘Overal onder de dunne huid zie je de vertakking van de aders lopen, kalm pulserend, klaar om in een enkele hartenklop het bloed naar alle uithoeken te stuwen. De voeten zijn breed, de wreven hoog en bol. [...] De kuiten ogen zwaar, rond als kanonskogels, en de dijen – dat is iets ongelooflijks – wel dubbel zo breed als de heupen, dikke strengen spier en bundels pees, die bij de minste beweging over en rond elkaar schuiven.’

Gevoelens van ongeloof, waanzin en respect komen samen, zoals ook in ‘De Danser’ van Martinus Nijhoff. Had Vaslav geweten dat een Nederlandse schrijver ooit zo liefdevol over hem zou schrijven, had hij wellicht veel eerder besloten nooit meer te dansen.

Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.

Het voortbestaan van Recensieweb mogelijk maken? Steun ons.