Joost Niemöller
De maand erna
(2010)
De Bezige Bij
249 pagina's
€ 17,90
ISBN 9789023457961
Steun Recensieweb en koop dit boek bij Athenaeum (24-uurslevering)
oordeel
(3/5)
Sisyphus onder de rook van Schiphol
door Simone van Saarloos, 9 januari 2011
Twee mannen in een oerwoud. De westerling maant de Aziaat om een steen vanuit het ravijn naar boven te brengen. Met veel moeite lukt het hem uiteindelijk om de steen omhoog te tillen: zo proberen de mannen te verbeelden hoe onvoorstelbaar zwaar het tientallen jaren geleden moet zijn geweest, toen inwoners miljoenen manden met kilo’s klei naar boven brachten.
De maand erna, de zesde roman van journalist en auteur Joost Niemöller (1957), opent met dit tv-fragment. Herman Blok staart er apathisch naar in zijn nieuwbouwhuis vlakbij Schiphol. Zijn drieëntwintig jarige zoon heeft zojuist zelfmoord gepleegd en alleen de televisie biedt een beetje soelaas. Zijn zoon HP – een opvallende naamkeuze van Niemöller als voormalig HP/De tijd journalist – is dood gevonden op een geïsoleerde hotelkamer boven de snelweg. Daar blijkt hij zijn inspiratie te hebben gevonden in het boekje De mythe van Sisyphus van Albert Camus en ook in Nirvana; in het laatste bericht dat HP op internet zet, citeert hij zijn favoriete band.
Niemöller beschrijft het verdriet van de familie Blok in april 2008, de maand na de zelfmoord. Die familie bestaat uit vier broers, hun oude vader en de vele vrouwen die zij onderling naar believen uitwisselen. De dementerende vader, voornamelijk aangesproken als ‘de oude’, verziekt het verzorgingstehuis waarin hij zich bevindt zodanig met zijn impertinente opmerkingen, dat hij uiteindelijk bij Herman moet wonen. Daar worden zijn antisemitische uitspraken noodgedwongen getolereerd: de broers zijn niet anders gewend. Zijn aanwezigheid wakkert hun nieuwsgierigheid naar het verleden van hun vader aan. Wat was nou precies zijn rol tijdens de oorlogsjaren? Hoewel hoofdpersonage Herman historicus is en met zijn onderzoek een bijdrage heeft geleverd aan de Nederlandse expositie in Auschwitz, wordt het verleden bij de familie Blok als gesprekonderwerp zoveel mogelijk omzeild. Maar nu het enige kind in de familie zelfmoord heeft gepleegd, worden de broers Albert, Jozef, Rudolf en Herman onvermijdelijk geconfronteerd met de zelfmoord van hun moeder, achtendertig jaar daarvoor.
Het schaakspel dat ‘de oude’ af en toe met zijn zonen speelt, toont de grimmige spelletjes van het leven: schaakmat onder valse pretenties, een schaakvriendschap alleen maar om in het geniep met een minnares te kunnen neuken. Aan het einde van de maand vliegen de schaakstukken door de kamer, zonder dat dit tot chaos leidt: ‘De oude staart naar de stukken die van het bord zijn gevallen. Hij ziet dat ze in een vorm liggen’. Voortdurend blijven vaste patronen terugkeren.
Ook Camus’ mythe van Sisyphus krijgt een betekenisvolle rol in het verhaal. Tot in de eeuwigheid moet Sisyphus een loodzware rots de berg op rollen. De maand erna begint veelzeggend met een eigentijdse Sisyphus, in het tv-fragment van de mannen in het oerwoud. Met de zelfmoord van HP en de politieke onrust in het land lijkt de familiegeschiedenis zich te herhalen en de zwangerschap van HP’s seksverslaafde ex doet vermoeden dat de cyclus zich ook in de toekomst zal voortzetten.
Het zwartgallige filmscript van acteur Jozef, waar hij Samantha tijdens hun afspraakje in de Bagels & Beans over vertelt, stemt eveneens zwaarmoedig. Het script gaat over twee jongens die niet uit een gangenstelsel kunnen komen. Drie weken later worden ze tweehonderd meter voor de uitgang dood aangetroffen. Over HP zegt Jozef dan: ‘We dachten dat hij ons uit de schaduw ging trekken’. Jozef impliceert dat de broers nu geen kans meer maken om uit de allegorische grot te komen. Maar waar Camus in De mythe van Sisyphus stelt dat er toch wel degelijk iets verandert tijdens het slavenwerk van Sisyphus, namelijk in het bewustzijn, is ook De maand erna niet alleen maar tragisch. De slotzin van de roman stemt hoopvol: ‘De deuren openen zich en door het halletje zien ze deur naar buiten’.
De roman van Niemöller zit plotmatig sterk in elkaar. Verleden en heden kijken elkaar in de ogen en de roman sluit moeiteloos aan bij de hedendaagse ontwikkelingen in Nederland. Doordat Niemöller twee tijden naast elkaar laat afspelen; het schimmige verleden van ‘de oude’ in oorlogstijd en een 2008 vol met mobieltjes, televisie en nationalistische politiek, schept de auteur nu al een tijdsbeeld in perspectief. De passage waarin Herman zijn niet-begrijpende vader naar de Linnaeusstraat brengt om daar de moord van Theo van Gogh te reconstrueren, is bijna ontroerend, ware het niet dat de personages je niet in ‘de klem’ krijgen zoals zij deze voor zichzelf hebben gecreëerd. Hun beweegredenen blijven verborgen, waardoor het verdriet van de familie Blok niet tot leven komt.
De maand erna beschrijft een maand vol van vragen, maar ook van vervlakking: het verdriet is nog niet tastbaar, het besef blijft uit. Terwijl het gevoelsleven van de personages afstompt, is het voor de lezer lastig om de karakters daadwerkelijk te grijpen. Het verhaal blijft op afstand; de tragiek wordt niet persoonlijk, maar lijkt telkens in dienst te staan van een filosofische overtuiging. Als roman is De maand erna hierdoor niet volledig, alsof de auteur ons slechts met een matig ingebedde opzet van ideëen trakteert.
Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.
Het voortbestaan van Recensieweb mogelijk maken? Steun ons.
