Arthur Japin
Een schitterend gebrek
(2003)
Arbeiderspers
239 pagina's
€ 18,50
ISBN 9789029523455
Steun Recensieweb en koop dit boek bij Athenaeum (24-uurslevering)
oordeel
(5/5)
elders op recensieweb
recensie van De grote wereld
recensie van De overgave
recensie van De overgave
recensie van Vaslav
De geschreven (zelf)portretten van Arthur Japin
door Wouter Bok, 29 maart 2011
Sinds een tijdje organiseert de CPNB in de Boekenweek ook activiteiten voor scholieren. Dit jaar een project rond Een schitterend gebrek van Arthur Japin, over het levenslot van de verminkte jeugdliefde van Giacomo Casanova. Op 23 maart voerden scholieren via Skype een gesprek met Japin, onder de noemer Boekenweek Live!. Na afloop nodigde hij de scholieren uit om een verhaal over hun eigen ‘schitterend gebrek’ naar hem op te sturen; Japins uitgever De Arbeiderspers zal de beste inzendingen bundelen.
Komisch duo
Dat Een schitterend gebrek het goed doet bij jongeren was me al eerder duidelijk geworden. De letterenfaculteit van de Radboud Universiteit Nijmegen organiseert tijdens de introductie een boekenproject, waarbij de eerstejaars zich over allerlei aspecten van een roman buigen en zo in aanraking komen met alle alfadisciplines. In 2005 heeft Een schitterend gebrek centraal gestaan. .
Ten overstaan van de studenten werd Japin geïnterviewd door literatuurwetenschapper Harry Bekkering . Hoewel het gesprek een serieuze ondertoon had, waren Bekkering en Japin ergens een komisch duo: eens te meer bleek dat literatuurwetenschappers en –critici soms dieper graven dan de auteur eigenlijk bedoeld of zelfs gewild heeft. Bekkering leek maar niet te willen snappen hoe intuïtief het schrijven van een roman eigenlijk verloopt. Een voorbeeld: Bekkering meende dat een passage waarin een spiegelzaal werd beschreven een passage zou spiegelen uit een andere tijdslaag (over het zelfbeeld van hoofdpersoon Lucia). Japin vond dit wel erg vergezocht: ‘Maar Harry toch, dat heeft er niets mee te maken! Ik vond het gewoon een mooi beeld, meer moet je er niet achter zoeken…’ Overigens kreeg Japin na het interview een overvolle collegezaal doodstil met een prachtige voordracht die voor kippenvel zorgde op die warme zomerdag duidelijk sporen van zijn acteursverleden, zoals die ook terug te vinden zijn in De droom van de leeuw (2002, over Fellini), De klank van sneeuw (2006, over een actrice) en Vaslav (2010, over de legendarische maar ook geesteszieke danser Vaslav Nijinsky).
Een schitterend gebrek, een goede keuze
Maar terug naar Een schitterend gebrek. Gezien het thema is het een goede keuze voor scholieren: welke puber herkent zich niet in dit boek over de onbereikbare liefde en de rouw om een verbroken relatie, een boek dat bovendien ook gaat over volwassen worden en je weg vinden in het leven? Het boek won niet voor niets de Inktaap 2004, die door scholieren werd uitgereikt. Ik kan me ook zo voorstellen dat het voor leraren Nederlands en geschiedenis goed kan dienen als uitgangspunt om in te gaan op bijvoorbeeld de mentaliteit van de Verlichting, de verhouding tussen feit en fictie, de biografie als ‘geschreven portret’, vertelwijzen en -perspectieven (Japin speelt ingenieus met tijdslagen) en de historische roman, waarbij ook auteurs als Hella S. Haasse, Nelleke Noordervliet en Thomas Rosenboom betrokken kunnen worden. Tijdens de Skypesessie zullen de scholieren dus genoeg stof hebben gehad om over te praten met Japin.
Minder gelukkig is de manier waarop de CPNB Japins Boekenweekgeschenk uit 2006, De grote wereld, aan scholieren presenteert. De leerling moet uitleggen hoe een (wel erg willekeurig gekozen) fragment uit zijn selectie dagboeken Zoals dat gaat met wonderen (2008) samenhangt met Japins novelle. De gestelde vragen zijn helaas van hetzelfde diepgaande niveau als je ook in literatuurmethodes kunt aantreffen, en ze zijn met dezelfde grenzeloze fantasie verzonnen: ‘1. Welke overeenkomst zit er tussen het stukje uit het dagboek en het Boekenweekgeschenk van Arthur Japin?; 2. Wat gebeurt er daadwerkelijk met de vader volgens jou? 3. Wat was het thema van de Boekenweek 2006? Denk je dat dit Boekenweekgeschenk daar iets mee te maken heeft?’
Inspiratieloze vragen over inspirerend oeuvre
Geeft Japin zelf het goede voorbeeld met een leuke schrijfwedstrijd, deze inspiratieloze vragenlijst slaat de plank behoorlijk mis en zal de leerling niet stimuleren om zich verder te verdiepen in het oeuvre van Arthur Japin. Dat is zonde, want zijn romans spreken zeker tot de verbeelding en hebben mooie uitgangspunten. Japins personages zijn vaak buitenstaanders, mensen die om wat voor reden dan ook apart staan, er niet bij horen. Zien en gezien worden is daarbij een rode draad: hoe ziet het personage zichzelf en hoe wordt hij door anderen gezien? Zeker in Een schitterend gebrek, met de misvormde Lucia als hoofdpersoon, komen zulke vragen duidelijk naar voren. Doordat Japin bovendien vaak meerdere perspectieven gebruikt, weet hij alle karaktertrekken en eigenschappen uit te lichten: bij Japin gaat er altijd meer achter iemand schuil dan je op het eerste gezicht zou denken. Om die patronen te herkennen moet je méér lezen dan alleen het Boekenweekgeschenk en een lukraak fragmentje van een paar zinnen. In het licht van het Boekenweekthema was een dagboeknotitie van eind 2006 beter citeerbaar geweest. Japin beschrijft daar dat een roman voor hem eigenlijk een geschreven (zelf)portret is, hoe het schrijven en het schilderen voor hem samenvallen en hoe personage zich tot auteur verhoudt :
Ik schilder een oude man. […] Terwijl ik plooi na plooi het hoge licht zoek, gebeurt er iets wat sterk lijkt op wat me overkomt wanneer ik schrijf. Naarmate ik dat vreemde lichaam beter leer zien, zoals een ik-figuur me pagina na pagina vertrouwder wordt, begint het me te ontroeren. Het leven dat eraan vooraf is gegaan wekt ontzag. Het model is een vreemde voor me, maar mijn eigen gevoelens hechten zich aan dat onbekende leven. Waarom wil ik schilderend de werkelijkheid benaderen? Omdat het een tweede werkelijkheid is, een schijnwereld. Hoe meer die lijkt, hoe beter ik erin kan vluchten.
De Paulo Coelho van de lage landen?
Met die ‘tweede werkelijkheid’ lijkt Japin ook iets in de ‘eerste werkelijkheid’ te willen. Rond het verschijnen van Vaslav werd in de Volkskrant een paginagroot interview met Japin geplaatst; op de pagina ernaast stond een artikel over de nieuwe roman van Paulo Coelho. Dat is geen journalistiek toeval: het ‘zweverige’ dat Coelho wordt toebedicht, heeft Japin ook wel. Japin is een gevoelig en gepassioneerd mens (dat blijkt ook duidelijk uit zijn dagboekfragmenten) die de liefde verdedigt. Cynisme komt niet voor in zijn werk, hoeveel geweld en leed er ook in voorkomt en hoeveel hij zelf in zijn leven ook geleden heeft. Het is dan ook veelzeggend dat Vaslav Nijinsky in zijn schizofrenie zijn medemensen wil bekeren tot de liefde, waarbij Japin zich afvraagt of die wens nu echt waanzin is, zoals Vaslavs tijdgenoten vonden. Je zou willen dat meer mensen met zo’n (uiteindelijk) positieve bril konden kijken als Japin. Zoals Lucia het verwoordt in Een schitterend gebrek:
De wereld is vol mensen die hun hele leven op zoek blijven naar het wonder van de liefde, zonder het ooit te zien. Het is heel simpel en vanzelfsprekend, maar onvindbaar voor wie ernaar zoekt. Het enige wat nodig is, is een andere kijk. Die kun je mensen niet leren. Het enige wat je kunt doen, is je verhaal vertellen.
Laten we hopen dat Japin nog vele verhalen voor ons in petto heeft, en nog mooie geschreven (zelf)portretten vervaardigt.
Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.
Het voortbestaan van Recensieweb mogelijk maken? Steun ons.
