Michiel Klein Nulent
Het koekoeksei
(2011)
Contact
224 pagina's
€ 19.95
ISBN 9789025486846
Steun Recensieweb en koop dit boek bij Athenaeum (24-uurslevering)
oordeel
(4/5)
De schaduw lonkt
door Lies Journée, 23 april 2011
Voyeurisme is hot. Waar Big Brother in 1999 het begin betekende van het nieuwe genre reality-tv, werd in het millennium de sociale media geboren. Op Facebook, Hyves en Twitter slingeren mensen drama, vreugde en spannende ontboezemingen de digitale wereld in en lezen intussen wellustig de soortgelijke uitingen van anderen. Volgens Stine Jensen, die dit verschijnsel vanuit een filosofische invalshoek probeerde te doorgronden in haar essay Echte vrienden, heeft dit voyeurisme en deze zucht naar zelfbevestiging ondermeer een sociologische reden. ‘Je wilt bij de groep horen en er niet buiten vallen; als iedereen het doet, ga je meedoen, al was het maar om niet geïsoleerd te raken.’ En laat dat nu de drijfveer zijn voor het voyeuristische gedrag van de naamloze stalker uit de roman Het koekoeksei, die op een ouderwetse wijze invulling geeft aan zijn zelftoebedeelde rol van ‘schaduwman’. In zijn tweede roman steekt schrijver Michiel Klein Nulent dit actuele maar tijdloze thema in een eigenaardig jasje.
Na anderhalf jaar gevangenisstraf wegens valsheid in geschrifte keert een voormalige boekhouder terug in de maatschappij. Woonachtig in een stoffige huurwoning en vergezeld door een verwaarloosde kat vecht hij tegen de eenzaamheid. Met zijn onopvallende uiterlijk is de man niet meer dan een schim in de duisternis, zoals hij herhaaldelijk wordt getypeerd, maar hij verzet zich uit alle macht tegen deze lotsbestemming. Hij heeft er genoeg van om onopgemerkt door het leven gaan, zijn drang naar aandacht zorgt ervoor dat hij het heft in eigen handen neemt.
Zijn project heet Peter Heidelman, een veertiger met een succesvolle carrière, genoeg geld op de bank en een schijnbaar harmonieus gezinsleven. De man zonder naam vult zijn dagen met het begluren en bespioneren van Heidelman en zijn gezin, noteert hun gewoontes en routines. Heidelman heeft alles waar de man naar verlangt, daarom heeft hij zich voorgenomen diens geslaagde leven over te nemen.
‘Met een omtrekkende beweging door de periferie van zijn bestaan kon hij hem treffen waar hij kwetsbaar was en hem tergen als een horzel, net zolang tot hij de benen nam. Dan zou hij opstomen en de vrijgekomen plek innemen. Als een ware veroveraar.’
Een buitenstaander zou Peter Heidelman beschouwen als iemand die zich op elk vlak in het leven heeft waargemaakt: perfect uitgekiende loopbaan, mooie vrouw, gezonde kinderen, ruim appartement. Maar Heidelman zelf is ongelukkig, hij ervaart zijn levensloop als de invulling van een reeds uitgestippelde route die hij braafjes blijft volgen, waarbij hij weinig tegenkomt dat hem echte bevrediging schenkt. Zijn verhouding met een veel jongere vrouw – de clichématige secretaresse – doet hem beseffen dat hij weg wil van de gezapigheid, om zijn dromen na te jagen. In het geheim bereiden ze samen een zeiltocht voor om op een zelfgekozen bestemming met een schone lei te beginnen. En zijn vrouw en kinderen? Tja, de eerste zal de echtscheidingspapieren ontvangen zodra hij verdwenen is, en zijn kinderen; hij zal ze missen, maar ach, mettertijd zal ook dat wel slijten.
Hoeveel egoïsme kan zich in één persoon herbergen? Hoe weinig twijfel kan iemand hebben? Enige tweestrijd, enige overweging over het alternatieve scenario, had Heidelman diepgang gegeven, menselijkheid. Maar waar Peter Heidelman de oppervlakte niet ontstijgt, doorgrondt de verteller de psychologie achter de glurende man met een opmerkelijke diepgang. Klein Nulent betoont zich wat hem betreft een aanhanger van het literaire principe show, don’t tell. De schrijver oordeelt nergens, maar laat de lezer een eigen conclusie trekken over het gedrag van de stalker.
‘Regelmaat en routine. Zijn oude credo in een nieuw jasje. Hij ging op in zijn routine en stelde avond-, dag- en weekenddiensten in. De schema’s hingen aan de muur. De voorbije dagen waren met stift doorstreept, bijzonderheden in de marge met rood aangetekend. In alle vroegte loerde hij naar het huis en hij wachtte in spanning op het moment waarop mevrouw Heidelman de gordijnen opentrok. Hij volgde haar als ze op de fiets stapte en bevond zich nooit ver uit haar buurt, schuilend in portieken, glijdend langs gevels en etalages. […] Meer dan eens nam hij zich voor haar aan te spreken, maar hij sprak haar niet aan. Hij verzamelde moed en maande zichzelf tot kalmte, maar op het laatste moment traden er allerlei mechanismen in werking die zijn bewegingen blokkeerden en zijn strottenhoofd dichtknepen.’
Via subtiele terzijdes krijgen we inzicht in een leefwereld, die behoorlijk klein, gestoord en zielig lijkt, maar vanuit het perspectief van een zieke geest bezien heel acceptabel en gewoon is. In fris gestileerde passages, gekenmerkt door weloverwogen woordkeuzes en ritmisch vloeiende zinnen worden we langzaam deelgenoot van zijn verleden, motieven en zelfbeeld. De stalker is vervreemd van de maatschappij, maar heeft dat zelf totaal niet door. Doordat Klein Nulent de stalker en zijn handelen objectief blijft beschrijven, wordt het voor de lezer moeilijker een steekhoudend oordeel over hem te vormen. Zijn belevingswereld is op zeer toegankelijke wijze geconstrueerd, met als gevolg dat je onvermijdelijk wordt meegezogen in een realiteit waar andere normen en waarden gelden, waar een andere aanpak geoorloofd is. Zo laat Klein Nulent de grens tussen normaliteit en ziekelijkheid vervagen; hij laat de lezer voortdurend op deze scheidslijn balanceren, die daardoor naast afgunst ook empathie voor deze geesteszieke man gaat voelen. Je gunt het hem ergens bij te horen, ook al is het gezin van een ander niet een ideale eerste keus.
In de sociale media gluurt men legaal bij de gewillige ander, maar deze voyeur zullen de meesten abnormaal vinden. Klein Nulent brengt je aan het twijfelen, afschuw en medeleven blijven een roman lang tegen elkaar aan schuren, zodat Het koekoeksei niet alleen het portret wordt van een verknipte outcast, maar ook van een samenleving en een lezer: legaal, normaal, verknipt.
Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.
Het voortbestaan van Recensieweb mogelijk maken? Steun ons.
