Recensieweb - Recensie van Jeroen Brouwers, Bittere bloemen

Dit is een recensie in het kader van de AKO Literatuurprijs schaduwjury 2011
Jeroen Brouwers’ nieuwste roman Bittere Bloemen laat zich lezen als het leven dat voorbijflitst aan een overledene; het neurologische systeem waar langzaam alle activiteit uit wegvloeit; de doodstocht over de Styx.

We volgen de laatste ademtocht van de 81-jarige Julius Hammer, oud-rechter, oud-politicus en oud-schrijver. Al aan het begin van het boek weet Brouwers Hammer zeer sterk te portretteren: hij laat hem door het linnen strandstoeltje zakken, waarin hij ligt te soezen. Daarmee wordt Hammer geïntroduceerd als hulpeloze senior, die zich voortdurend moet verontschuldigen en gutsend van het zweet in zijn kleren staat te drijven. Het strandstoeltje staat op het dek van het cruiseschip Carta Mundi, waar hij na een beroerte, tegen zijn zin en op aandringen van zijn dochter Eva, opvarende is. Vervolgens, als hij zijn blik laat rusten op zijn medepassagiers, blijkt Hammer ook een literair begaafde brompot. De afkeer waarmee hij kijkt naar de zo goed als naakte cruisetoeristen en hun discogedreun; de hekel die hij heeft aan het vreselijke vrouwtje dat blijft zeuren over zijn sigaretjes, dit alles maakt hem – behalve aandoenlijk – ook tot een weerbarstig karakter, vaak op het komische af.

Dat Hammer geen hekel heeft aan álle mensen, wordt duidelijk wanneer hij de trap benedendeks neemt, en onder waterniveau in de catacomben zijn oud-leerlinge, de wonderschone Pearlene, tegen hem opbotst. De botsing is de inleiding van een knap gecomponeerde raamvertelling, waarin heden, verleden en fantasie elkaar in rap tempo opvolgen. De korte titelloze hoofdstukjes van het boek – gemiddeld zo’n anderhalve pagina – lenen zich daar uitstekend voor.

Hammer blikt terug op hoe hij Pearlene jarengeleden leerde kennen als 17-jarige cursiste van het schrijfklasje waaraan hij lesgaf. Ze levert bij hem een bundeltje verschrikkelijk slechte poëzie in, dat Hammer bij de daaropvolgende les door het lokaal gooit. Gekwetst verlaat ze het klasje, waarop hij haar achterna gaat om zijn spijt te betuigen. Ze accepteert zijn excuses niet en verlaat de cursus, maar hij vindt haar terug in een New-Age winkeltje waar ze werkt, en blijft haar stug bezoeken. In zijn ogen is zij het vleesgeworden meisje uit een schilderijtje van Cranach de Oude, waar hij weer jaren daarvoor verbouwereerd naar heeft staan kijken.

In de flitsen uit het verleden zien we ook de jongere Hammer, ten tijde van zijn juridische en literaire carrière. Hij heeft nauwelijks een band met zijn vrouw Helga en zijn dochter, en haalt hen zelfs door elkaar. Op geen van beide vrouwen is hij erg gesteld. Als hij na zijn beroerte ontwaakt en de stem van zijn dochter hoort, vreest hij dood te zijn en in het hiernamaals zijn eerder gestorven vrouw tegen te komen. Maar naast zijn ongelukkige huwelijk komen er ook scènes voor bij met Hammer als de beroemde schrijver, die zich, met allerlei vrouwelijk schoon achterop en de wind in zijn haren, op zijn Harley-Davidson onsterfelijk waant.

Het verhaal leidt nog verder terug in zijn leven, tot aan de dood van zijn moeder, die bij een bombardement om het leven komt. De jonge Julius is hiervan getuige. Hij weet slechts haar halskettinkje tussen het puin uit te halen. Het is dit halskettinkje dat Hammer graag aan Pearlene zou willen geven.

Pearlene raakt weer uit zicht, en als het schip aanmeert in Ajaccio gaat hij aan wal om sigaretten te kopen. Door de hitte wordt hij onwel, maar gelukkig vindt zij hem, en ze ontfermt zich over de oud-schrijver. Brouwers weet Hammers ijlende toestand vakkundig over te laten gaan in gelukzaligheid, als hij bij Pearlene achterop de scooter zit, en deze heerlijkheid gaat weer over in waanzin, wanneer ze aankomen op de locatie van een sciencefiction film met in de hoofdrol Nicole Kidman, waar Sedofsk, een acteur op leeftijd die in oude cultfilms de Dood speelde, zich aan hem voorstelt.

Op de filmset verblijft Hammer in de trailer waar de acteurs van grime worden voorzien, en zorgt een visagiste ervoor dat hij er weer een beetje toonbaar uitziet. Nadat de opnames voor die dag gestaakt zijn, gaat hij samen met de crew en Sedofsk uit eten, maar blijft hij uitkijken naar zijn geliefde Pearlene. Wanneer hij haar even later de liefde ziet bedrijven met een vrouw, verslechtert zijn toestand. Per auto keert hij terug op het cruiseschip. Met de dood voor ogen moet Hammer dan tegenover zichzelf bekennen:

‘Ik ben niet door de tijd geheeld, ik hoef niet te worden herinnerd.’

Hammer hoopte er blijkbaar op dat hij door Pearlene voor zich te winnen zou worden geheeld. Brouwers heeft duidelijk een Orpheus-motief in de roman verwerkt. Beide hoofdpersonages dalen af in de Hades om hun geliefde terug te halen en verliezen deze geliefde door om te kijken, ofwel door het verleden op het heden te projecteren. Door het enige wat hij nog van zijn overleden moeder heeft – het halskettinkje – aan Pearlene te willen geven en haar te zien als de verwerkelijking van het meisje uit het portretje van Cranach, projecteert hij zijn eigen verleden op haar: hij kijkt om. Door dit ideaalbeeld heeft hij Pearlene eigenlijk nooit leren kennen en als hij vervolgens zijn genade in haar handen te legt, iemand die een vreemde voor hem is, verspeelt hij nu juist deze genade.

Bittere Bloemen is een eigenzinnige bewerking van het Orpheus verhaal, maar het is meer dan dat; het is vooral een geweldig componeerde en gestileerde, psychologische vertelling over het verloren type mens waar Hammer symbool voor staat.

Het auteursrecht berust bij de respectieve auteurs van de teksten op Recensieweb.

Het voortbestaan van Recensieweb mogelijk maken? Steun ons.

Recensieweb. Nieuwe literatuur. Nieuwe gidsen.

nieuwste recensies

Jeroen Brouwers

oordeel

elders op recensieweb

andere recensies

De man die zijn genade verspeelde